«تفسیر معاصرانه» در تقابل با تفاسیر مدرن است

«تفسیر معاصرانه» در تقابل با تفاسیر مدرن است

به گزارش سراج24، چندی پیش کتاب «تفسیر معاصرانه قرآن» نوشته سیدحسین نصر توسط انشاالله رحمتی به فارسی ترجمه شد به همین بهانه شب گذشته، مجله فرهنگی- هنری بخارا شب تفسیر معاصرانه قرآن کریم را با حضور سید حسین نصر نویسنده اثر، سید مصطفی محقق داماد، غلامرضا اعوانی، منوچهر صدوقی سها، مصطفی ملکیان و انشالله رحمتی، مترجم اثر برگزار کرد.

در ابتدای این مراسم علی دهباشی، توضیحاتی در خصوص برگزاری این مراسم کرد و گفت: حدود سه سال پیش که نسخه زبان انگلیسی این کتاب منتشر شد ما شبی را به مناسبت انتشار آن با حضور سید حسین نصر برگزار کردیم و پیش از این هم شبی را به تفاسیر مختلف قرآن کریم اختصاص دادیم. برنامه امشب به مناسبت ترجمه فارسی این اثر توسط انشالله رحمتی است.

پس از دهباشی، حجت الاسلام مصطفی محقق داماد، رئیس گروه مطالعات اسلامی فرهنگستان علوم ایران سخنرانی کرد و گفت: بنده در جریان انتشار نسخه اصلی و انگلیسی زبان اثر هستم و اطلاع دارم که چگونه این اثر تهیه شده است. در یکی از سفرهایم به واشنگتن، استاد نصر به من گفتند: «مدتهاست عده ای به من توصیه می کنند که تفسیری از قرآن به زبان انگلیسی تالیف کنم. پیش از این هم بارها به من گفته شد که تفسیرالمیزان را به انگلیسی ترجمه کنم که بنده موافق نبودم چون این تفسیر برای محیط غربی نوشته نشده است. اما درباره نوشتن این تفسیر یک روز صبح بعد از نماز صبح استخاره کردم و تصمیم گرفتم این کار را انجام دهم.» در همان زمان سید حسین نصر در دو مورد از بنده کمک خواستند؛ اول اینکه از من خواستند درباره مکتب های کلامی و فلسفی در قرآن مقاله بنویسم دوم اینکه از من خواستند در آیات الاحکام نظارتی داشته باشم که یک وقت اشتباهی در ترجمه پیش نیاید و بنده هردو امر را پذیرفتم. مورد اول را انجام دادم و مقاله بنده در بخش مقالات کتاب آمده ولی درباره مورد دوم به من موردی ارجاع داده نشد تا بنده ببینم در آن اشتباهی صورت گرفته یا خیر.

وی افزود: این اثر مشتمل بر پنج اثر است. اول اینکه مقدمه ای که به قلم استاد نصر نوشته شده است. دوم اینکه ترجمه خوبی از قرآن شده است اگرچه به سلیقه من بهتر بود که با لغات رایج ترجمه می شد و نه لغات قدیمی و متروک. سوم اینکه تفسیری که از قرآن در این اثر آمده خلاصه شده چهل تفسیر شیعی و سنی است. چهارم اینکه مقالاتی از نویسندگان معتبر جهانی درباره قرآن در انتهای این کار ضمیمه شده است. پنجمین کار مهم هم ویراستاری اثر است که توسط خود استاد نصر انجام شده است.

عضو پیوسته فرهنگستان علوم ادامه داد: ذائقه تالیف این اثر غربی و مطابق با سلیقه غربی ها تالیف شده چون زادگاه اثر در غرب است و ذائقه تالیف غربی با تالیف شرقی فرق دارد. ولی درترجمه این اثر که توسط انشاالله رحمتی انجام شده است هم تلاش شده که مطابق با ذائقه فارسی ز بانان و شرقی ها باشد. بنابراین جای این اثر در زمان ما خالی بود. چهارده قرن قبل قرآن بر قلی پیامبر اکرم (ص) نازل شد و به انسان خطاب شد از آن روز تا به حال هرکسی با معرفت خودش شروع به تفسیر قرآن کرد و هیچ وقت نمی‌توان گفت در فلان نقطه باید تفسیر قرآن متوقف شود. قرآن مجید یک آبی جاریست و در رودخانه تاریخ الی الابد جربان دارد. معنای ازلی و ابدی بودن قرآن هم همین است و به همین خاطر می گوییم یک اثر فرازمانی و فرامکانی است و هرکسی به اندازه معرفت خودش از این رودخونه بهره می برد.

سپس مولف اثر، سید حسین نصر توضیحاتی در خصوص چگونگی انتشار اثر توضیح داد و گفت: خوشبختانه ایت اثر خیلی زود جای قرآنی که سعودی ها به صورت رایگان توزیع می کردند را گرفت و امروز در بسیاری از دانشگاه های معتبر آمریکا تدریس می شود. قرار است این اثر به زودی به زبان ترکی، مالزیایی، تامیل و اسپانیایی ترجمه شود.

غلامرضا اعوانی سخنران دیگر این مراسم بود. وی گفت: ما قدر قرآن را نمی دانیم که چه نعمت بزرگی به مسلمانان داده شده است و اگر همه جن و انس جمع شوند مثل قرآن نمی توانند بیاورند. اهمیت اثر «The study Quran»که به فارسی تفسیر معاصرانه قرآن کریم ترجمه شده در این است که اولین تفسیر جامع از قران کریم به زبان انگلیسی است. پیش از این ترجمه ها و تفسیرهای بسیاری از قران به ز بان انگلیسی منتشر شده ولی هیچکدام به اندازه این اثر جامع نبودند.

اعوانی افزود: اولین ترجمه قرآن در سال ۱۱۴۳ میلادی یعنی حدود نهصد سال پیش توسط یک فرد انگلیسی به نام رابرت کتون به زبان لاتین انجام شده است و بیشتر به منظور مخالفت با اسلام صورت گرفته است ولی اولین ترجمه به زبان انگلیسی توسط الکساندر راس در سال ۱۶۴۹ انجام شد. پس از آن ترجمه دیگری در سال ۱۷۴۲ توسط جرج سیل انجام شد. از میان ترجمه ها از سهترجمه بیشتر استفاده شده است. یکی ترجمه محمد پیکتال که مسیحی و متولد یکی از روستاهای انگلستان بوده و سپس تصمیم می گیرد مسلمان شود. دیگری ترجمه یوسف علی که در انگلستان چاپ شده و ترجمه آرتور آربری که دانشگاه آکسفورد منتشر کرده است. با وجود اینکه این سه ترجمه خیلی مورد استفاده قرار می گیرند ولی زبانشان امروزی و ویراسته نیست، ضمن اینکه چون این ترجمه ها توسط افراد غیرمسلمان انجام شده خیلی قابل درک نیست و از این جهت کتاب دکتر نصر قابل تقدیر است. امروزه، آمریکا حدود ۱۴ میلیون مسلمان دارد و براساس آماری که خود آمریکا داده است تعداد افراد تحصیلکرده در جامعه مسلمان آمریکا از خود آمریکایی ها بیشتر است. پیش بینی می شود در آینده، دین اسلام بیش از سایر ادیان در آمریکا گسترش یابد که این مسئله نگرانی هایی هم برای سکولارها به وجود آورده است. به همین جهت جای خالی چنین اثری خیلی احساس می شد.

چهره ماندگار فلسفه ادامه داد: امروزه دیگر حوصله خواندن تفاسیر چهل جلدی وجود ندارد و نسل امروزی حوصله خواندن همه تفاسیر را ندارد ولی می خواهد لب کلام را بداند و این کتاب از این جهت خیلی موفق است. فصاحت نثر از دیگر ویژگی های برجسته این اثر است ضمن اینکه بسیاری از مقالات این کتاب به شبهاتی که به قرآن وارد شده پاسخ داده و از این جهت خیلی کار ارزشمندی است چون امروز سایر ادیان شبهات و ایرادات بسیاری به قران وارد کردند که به اغلب آنها در این تفسیر پاسخ داده شده است.

دیگر سخنران این مراسم مصطفی ملکیان بود. وی گفت: «تفسیر معاصرانه قرآن کریم»که انشالله رحمتی به زبان فارسی ترجمه کرده است چند مشخصه دارد؛ اول اینکه این تفسیر، تفسیری نیست که یک مفسر خاص برقرآن نوشته باشد بلکه گزیده ای از بهترین تفاسیر سنت گرایانه از منظر چهار قرآن پژوه غربی (ماریا دکاکه، جوزف لومبارد، جانر دگلی و محمد رستم) و سید حسین نصر به عنوان سرویراستار است. طریقه گردآوری هم اینگونه بوده که در ابتدا از میان تفاسیر مختلف، تفاسیری که صبغه اسلام بنیادگرایانه و اسلام تجددگرایانه (همان روشنفکری دینی) دارد کنار گذاشته شده و فقط به تفاسیر اسلامی سنت گرایانه -که حدود چهل تفسیر است- پرداخته شده است. دوم اینکه، این اثر علاوه براینکه تفسیر قرآن است، گزیده ای از تفاسیر مختلف است و یک وجه صرفه جویانه دارد از این جهت که به جای مطالعه چندین تفسیر می توان یک اثر را خواند.

ملکیان ادامه داد: چون این تفاسیر با مشرب سنت گرایانه گردآوری شده است در آن هیچ نکته یا سخنی از تجددگرایان یا بنیادگرایان دینی نمی بینید بنابراین این تفسیر در محدوده خودش بهترین است ولی به خاطر اینکه به اسلام بنیادگرایان و تجددگرایان توجه نکرده یک نقصان دارد. نصر در مقدمه دلیل این انتخاب را اینگونه مطرح است: «در طول تاریخ بیشتر مسلمانان سنت گرا بودند و دیگر اینکه فهم درست از قرآن را فقط سنت گرایان دارند.» نکته دیگر اینکه در این تفسیر، زیاده گویی وجود ندارد و معنای واقعی ایجاز در ان لحاظ شده است در حالیکه این آفت در اغلب تفاسیر ما وجود دارد. در این اثر، در عین اینکه تفسیر آیه به آیه انجام شده، مقالاتی در آخر کتاب آمده که نگاه موضوعی به قرآن دارد و خیلی خواندنی است.

 

منوچهر صدوقی سها در ادامه این مراسم گفت: اول از همه بگویم که این اثر یک کار گروهی است و از این جهت اتفاق خیلی مبارکی است چون متاسفانه ما فکر میکنیم همه کاری از یک نفر برمی آید در حالیکه این اتفاق در عالم خیال ممکن است شدنی باشد ولی در عالم عینی چنین اتفاقی شدنی نیست، خصوصا درباره قرآن باید حتما کار گروهی انجام شود. ما از مستشرقین بزرگ غربی آثاری در حوزه عرفان و فلسفه می بینیم که حرف هایی می‌زنند که آدم شاخ در می آورد یا مثلا یکی از مستشرقین معروف که قرآن را ترجمه کرده ولی در یکی از ممالک اسلامی او را به عنوان جاسوس کشتند بنابراین اینکه آقای نصر شرط کردند افراد همکار این کتاب باید همگی مسلمان باشند خیلی شرط بنیادین و مهمی بود.

وی افزود: مسلمینی که در این کتاب همکاری کردند مربوط به نحله فکری خاصی نبودند و این موضوع مهمی است چون مطابق با ویژگی جامعیت قرآن است. یکی از جنبه های مهم کتاب، مقدمه آن است که در آن ایمان شعله ور و مواجی وجود دارد که موجب مستی انسان می شود علاوه براین، مطالب شامخی درباره قرآن در این بخش وجود دارد. با اینکه از حدود چهل تفسیر استفاده شده است هیچ استناد و اعتنایی به تفاسیر مدرنیستی مثل تفسیر طنطاوی که نگاه مادی به قران دارد نشده است. این تفاسیر در قرن ۱۳ و۱۴ در هند و مصر پیدا و متاسفانه دامنه گستردگی ش به کشور ما کشیده شد. مستشرق وقتی به قرآن می پردازد یا به جنبه جامعه شناختی قرآن می‌پردازد یا به جنبه زبان شناسی و امثال این ولی سید حسین نصر به قران کریم از منظر وحیانی نگاه کرده در حالیکه ایشان سالهای سال است که در غرب زندگی می کنند ولی رفتار غربی ندارند و نگاهشان به قرآن تغییر نکرده است.

این فیلسوف و نویسنده ادامه داد: در تفسیرهایی که به زبان عربی نوشته می شوند، معضل ترجمه آیه وجود ندارد چون خود آیه به زبان عربی است اما ترجمه های دیگر خصوصا ترجمه های زبان فارسی، نسبت به آیه های قرآن یا کم وکسری دارند یا چیزی به آن اضافه کردند. یکی از شرطهای اساسی ترجمه این است که وقتی آن را به زبان اصلی برمیگردانیم، عین متن باشد. متاسفانه اغلب ترجمه های قرآن این ویژگی را ندارند ولی در اثر دکتر نصر این ویژگی لحاظ شده است اگرچه به عقیده ایشان قران کریم اصلا قابل ترجمه نیست. بنظرمن برای حل این مسئله که قرآن ترجمه بردار نیست ما هم نباید این کتاب مقدس را ترجمه کنیم بلکه باید بجای ترجمه عین به عین کلمات و آیات، معنا و مفهوم کلی هرآیه آن را بیان کنیم.

صدوقی سها در پایان، مصداق این موضوع که طبیعت و ذات قرآن، ترجمه شدنی نیست را با قرائت یک نمونه از تفسیر و ترجمه های کتاب سید حسین نصر که رحمتی آن را به فارسی ترجمه کرده است نشان داد. دلیل این ترجمه نشدن هم یکی این است که قرآن کلام خداست و با کلام بشر قابل مقایسه نیست و دوم اینکه هرنوع ترجمه ای توسط هر مترجمی قطعا منجر به تحریف به زیادت یا نقصان می‌شود. امیدوارم در آینده نزدیک علمای قرآنی بنشینند با هم بحث و گفتگو کنند و باهم به یک اتفاق نظر درباره معانی آیات و مفاهیم قران برسند و تحت عنوان «آشنایی با قرآن» منتشر کنند چون هیچکس نمی تواند قرآن را ترجمه کند؛ اگر هم کسی می خواهد با متن قرآن آشنا شود راهی ندارد جز اینکه آن را به زبان اصلی بخواند.

آخرین سخنران این مراسم، انشالله رحمتی، مترجم کتاب «The study Quran» تالیف سید حسین نصر بود. وی گفت: ترجمه جلد اول این اثر اسفند ماه سال گذشته منتشر شد، ترجمه جلد دوم هم در حال حاضر آماده چاپ و جلد سوم هم در دست ترجمه است. تفسیر معاصرانه قرآن ترجمه «The study Quran» و یکی از جدی ترین مطالعات قرآنی به زبان انگلیسی است ضمن اینکه خود آقای نصر هم یکی از نام آوران مسلمان در جهان غرب است. عنوان فرعی اثر «A New Translation and Commentary» این کتاب را بیشتر معرفی می‌کند چون بیان می کند که این اثر یک تفسیر تازه ای از قرآن است. در این اثر سه کار انجام شده است؛ اول اینکه ترجمه متفاوتی از قرآن شده ارائه شده و دوم اینکه تک تک آیات تفسیر شدند و سوم اینکه مقالاتی به عنوان پیوست به اثر اضافه شده که به نوعی تفسیر موضوعی قرآن کریم است. بنابراین سراسر این اثر تفسیر است نه نوعی قرآن پژوهی و به همین خاطر هم بنده عنوان «تفسیر» را برای ترجمه انتخاب کردم چون وازه دیگری حق این کار را ادا نمی کرد.

وی افزود: در مورد واژه «معاصرانه» هم باید بگویم که منظورم از معاصرانه، نه تنها به معنی مدرن نیست بلکه درست در مقابل واژه مدرن است. دلیل اینکه صفت معاصرانه را آوردم این بود که اگر این صفت نمی آمد، شکل کار برای مخاطب روشن نمی شد. ما یکسری تفاسیر سنتی داریم یکسری تفسیر متجددانه. پایه تفاسیر سنتی، سنت اسلامی است و توجهی به تحولات دوران مدرن ندارد. در مقام مواجهه باقرآن، ما کاری با این تفسیر نداریم و فقط مقاصد خدا را بیان می کنیم اما در تفاسیر مدرن، توجه به دوران مدرن وجود دارد و در مقام تفسیر قرآن به تحولات این دوره توجه می شود. در اینگونه تفاسیر رویکردها و روشهای تاریخی و تحلیلی و باستان شناسانه به کار گرفته می شود و از این منظر، قرآن دیگر برای ما یک کتاب آسمانی نیست. در این میان جای یک تفسیر برای ما مسلمانان خالی است و آن هم تفسیری است که برخلاف تفسیر سنتی واقعیت مدرنیسم را تجربه کرده باشد اما در عین حال مدرنیسم را حقیقت نداند به عبارت دیگر تفسیری باشد که در عین حال که مدرنیسم را فهمیده به آن نقدهای جدی هم دارد. اگر واقعیت مدرنیسم را بپذیریم اما آن را حقیقت ندانیم نوعی تفسیر ارائه خواهیم کرد که نه تفسیر سنتی است و نه تفسیر مدرن.

سردبیر نشریه اطلاعات حکمت و معرفت ادامه داد: کسی که واقعیت مدرن را می فهمد ولی معتقد است که مدرنیسم اتفاق اشتباهی است نه تنها از دوران معاصر عقب نیست بلکه به یک معنا جلوتر هم است چون افق های تازه ای را دیده است. یکی از بحث های اساسی که امروزه برای خوانندگان قرآن مطرح است، بحث درباره حقوق زنان است. در «تفسیر معاصرانه» ضمن توجه به مسئله فمنیسم زنان که در دوران مدرن مطرح شده، به سنت دینی هم توجه می کنیم و پاسخ های خردپذیر به انسان امروز می دهیم. به نظر من نویسندگان این تفسیر، توانسته اند عقلانیت اسلامی که ملحم از قرآن بوده است را به گونه ای بیان کنند به سوالات انسان امروز پاسخ داده شود. بهترین عنوان برای چنین کاری واژه «معاصرانه» و گونه ای از تفسیر است که تاکنون کمتر سابقه داشته و بهترین شیوه تفسیر برای زمانه ماست.

این مترجم برجسته کشورمان اضافه کرد: ممکن است برخی فکر کنند این تفسیر راه برای سایر تفاسیر بسته است درحالیکه اینطور نیست و این نوع فکر کردن نوعی سوء برداشت است. اگر کسی اهل معرفت و دقت باشد متوجه می شود که این کار یک افق جدید را باز و شروع کرده است و خواننده با خواندن این اثر سوالاتش را بیشتر می‌شود و برای پاسخ گرفتن به سوالاتش دوباره به متون سنتی مراجعه می کند. منظر سنتی که در این اثر مورد توجه قرار گرفته تحکم آمیز نیست و گفته هم نمی شود که حرف این اثر، حرف آخر است بلکه ما یک مسیر را نشان می دهیم.

رحمتی گفت: اینکه این تفسیر در کشوری غربی و با همکاری افراد غربی نوشته شده به هیچ وجه به معنی اینکه تفسیر استشراقی است، نیست و اتفاقا درست در مقابل این نوع تفاسیر نوشته شده است و در خط مقدم مقابله با نگاه های استشراقی و سکولار قرار دارد. علاوه براین، برخی با شناختی که از دکتر نصر دارند فکر می کنند این تفسیر، یک تفسیر باطنی و عرفانی است درحالیکه اصلا اینطور نیست وبرمینای سنت گرایی اسلامی نوشته شده است. ضمنا اینکه هم از تفاسیر شیعی استفاده شده و هم از تفاسیر سنی، نوعی گفتگو میان این دو مذهب شکل گرفته که خود این موضوع هم مصداق معاصرانه بودن اثر است. چنین خصیصه ای می تواند فتح بابی باشد برای گفتگوی اسلام با سایر ادیان.

اخبار مرتبط

پخش برنامه «حافظ» از شبکه قرآن / مأموریت؛ تربیت حافظان ۵ جزء طی ۳ سال

امضای تفاهم نامه به منظور راه اندازی موزه تاریخی قرآن و مساجد/آیت الله دژکام: تمدن اسلامی و ایرانی از پیامبررحمت متاثر بوده است

پژوهشگر قرآنی و حافظ قرآن کریم درگذشت

0 نظر

ارسال نظر

capcha