به گزارش سراج24؛ نقش زنان در پیروزی انقلاب اسلامی ایران، نقشی حاشیهای یا نمادین نبود؛ بلکه حضوری عمیق، سازمانیافته و تعیینکننده بود که از بطن خانهها تا متن خیابانها امتداد داشت. بانوان ایرانی، با تکیه بر ایمان، آگاهی و مسئولیتپذیری اجتماعی، نهتنها در شکلگیری انقلاب نقشآفرین بودند، بلکه در تداوم و تثبیت آن نیز حضوری محوری داشتند.
تحلیل نقش زنان در انقلاب اسلامی بدون بازخوانی جایگاه زن در ساختار سیاسی، اجتماعی و فرهنگی پیش از انقلاب، تحلیلی ناقص و سطحی خواهد بود. در سالهای منتهی به پیروزی انقلاب اسلامی، زن ایرانی در تناقضی آشکار میان «نمایش ظاهری» و «حذف واقعی» قرار داشت؛ از یکسو، حکومت پهلوی با بهرهبرداری ابزاری از زن در عرصههای تبلیغاتی و نمایشی، مدعی آزادی و پیشرفت بود و از سوی دیگر، زن را از نقشآفرینی واقعی در تصمیمسازی، اندیشهورزی و مشارکت اجتماعی محروم کرده بود.
در چنین فضایی، هویت زن نه بر اساس کرامت انسانی و ظرفیتهای فکری، بلکه بر پایه الگوهای تحمیلی و مصرفی تعریف میشد. این نگاه، بهتدریج شکاف عمیقی میان زن و ساختار حاکمیت ایجاد کرد؛ شکافی که با ظهور نهضت اسلامی و طرح نگاه متفاوت امام خمینی(ره) به زن، به نقطه بیداری و کنشگری اجتماعی بانوان انجامید.
انقلاب اسلامی، نخستین صحنه تاریخی معاصر ایران بود که زن در آن نه بهعنوان پیرو، بلکه بهمثابه کنشگری آگاه، مؤثر و جریانساز وارد میدان شد؛ حضوری که نهتنها در پیروزی انقلاب نقش داشت، بلکه بنیانهای فرهنگی و اجتماعی نظام نوپای اسلامی را نیز شکل داد.
نقش محوری بانوان در پیروزی انقلاب اسلامی
مشاور امور زنان و خانواده استانداری گلستان، در گفتگو با خبرنگار مهر با اشاره به نقش کلیدی و چندبعدی بانوان در جریان انقلاب اسلامی اظهار کرد: نقش زنان در انقلاب اسلامی، نقشی پررنگ، عمیق و تأثیرگذار بود؛ بهگونهای که بانوان نهتنها در کنار مردان در صحنههای مختلف حضور داشتند، بلکه در بسیاری از مقاطع، خود بهعنوان هدایتگران فکری، فرهنگی و عملیاتی جریان انقلاب ایفای نقش کردند.
سیده زهرا حسینی جبلی افزود: از روزهای ابتدایی نهضت و حتی پیش از پیروزی انقلاب اسلامی، زنان حضوری فعال در راهپیماییها و تظاهرات مردمی داشتند و همزمان در حوزههای مهم و حساسی مانند پخش اعلامیهها، انتقال پیامهای حضرت امام خمینی(ره) و ایجاد شبکههای ارتباطی مؤثر، نقشآفرینی میکردند.
خانههایی که به پایگاه انقلاب تبدیل شدند
مشاور امور زنان و خانواده استانداری گلستان با اشاره به نقش مهم منازل بانوان در دوران مبارزات انقلابی اظهار کرد: بسیاری از خانههای بانوان در آن دوران به پایگاههای اصلی فعالیتهای انقلابی تبدیل شده بود. نوارهای سخنرانی امام خمینی(ره) در این منازل پخش، پیادهسازی و تکثیر میشد و بانوان با دقت، ظرافت، نظم و مدیریت بالایی که داشتند، پیام انقلاب را به مخاطبان منتقل میکردند.
حسینی جبلی ادامه داد: توجه بانوان به جزئیات، قدرت سازماندهی، ارتباطگیری مؤثر و اعتماد اجتماعی بالا، باعث شد مسیر آگاهیبخشی و جریانسازی انقلاب اسلامی با موفقیت طی شود و همین ویژگیها، نقش زنان را در پیروزی انقلاب برجستهتر کرد.
وی با اشاره به نقش زنان فرهیخته و انقلابی در ارتباط با رهبر کبیر انقلاب گفت: بانوانی همچون بانو مرضیه حدیدچی (طاهره دباغ)، از شاگردان امام خمینی(ره)، از جمله زنان تأثیرگذاری بودند که در ساماندهی گروههای انقلابی، انسجامبخشی به نیروها و آمادهسازی شرایط برای پیروزی انقلاب اسلامی نقش مهمی ایفا کردند.
مشاور امور زنان و خانواده استانداری گلستان خاطرنشان کرد: برخی از بانوان در مسیر انجام این فعالیتها دستگیر و حتی تحت شکنجه قرار گرفتند و در این راه، زنان شهیدهای نیز تقدیم انقلاب اسلامی شد که این موضوع نشاندهنده عمق ایثار، شجاعت و فداکاری بانوان انقلابی است.
از میدان انقلاب تا پشت جبههها؛ تداوم نقشآفرینی زنان
حسینی جبلی با اشاره به تداوم نقشآفرینی زنان پس از پیروزی انقلاب اسلامی افزود: نقش زنان با پیروزی انقلاب پایان نیافت. پس از انقلاب و بهویژه در دوران دفاع مقدس، بانوان نقشی محوری و تعیینکننده داشتند؛ اگر تشویق، صبوری و رضایت مادران و همسران شهدا نبود، جبههها با چنین قدرت و گستردگی شکل نمیگرفت.
وی گفت: حضور بانوان در پشت جبههها، پشتیبانی لجستیکی، تهیه غذا، شستوشوی لباس رزمندگان، پرستاری و ارائه خدمات پزشکی، نشاندهنده همراهی همهجانبه زنان با رزمندگان اسلام و نقش اساسی آنان در هشت سال دفاع مقدس بود.
مشاور امور زنان و خانواده استانداری گلستان با بیان اینکه انقلاب اسلامی ایران از معدود انقلابهای جهان با حضور محوری زن مسلمان است، گفت: زن مسلمان ایرانی در این انقلاب، حضوری اندیشهمحور، آگاهانه و تمدنساز داشت و همین ویژگی، انقلاب اسلامی را به الگویی متمایز در جهان تبدیل کرد.
حسینی جبلی تأکید کرد: الگوی زنان انقلاب اسلامی، حضرت فاطمه زهرا(س) و حضرت زینب کبری(س) هستند و بانوان ایرانی با الهام از این اسوهها، هم با حضور فیزیکی و هم با اندیشه و باور عمیق، حافظ ارزشهای اسلامی و پیشبرنده مسیر انقلاب بودهاند.
زن در دوران پهلوی؛ حذف هویت و نگاه ابزاری
رئیس کارگروه زنان و خانواده مجمع بسیج گرگان، در گفتگو با خبرنگار مهر با تشریح جایگاه زنان در روند شکلگیری و پیروزی انقلاب اسلامی اظهار کرد: برای درک صحیح نقش زنان انقلابی، ابتدا باید به شرایط اجتماعی و فرهنگی حاکم بر جامعه پیش از انقلاب بازگردیم و نگاه رژیم پهلوی به زن را بررسی کنیم.
وی افزود: در دوران پهلوی، شخص اول کشور نگاهی تحقیرآمیز، ابزاری و سطحی به زن داشت؛ نگاهی که حتی در اظهارات رسمی نیز آشکار بود و زن را فاقد توانمندیهای فکری و اجتماعی میدانست. طبیعی بود که چنین نگاهی از رأس قدرت، به بدنه جامعه نیز منتقل شود و زن را به حاشیه براند.
رئیس کارگروه زنان و خانواده مجمع بسیج گرگان ادامه داد: در آن دوره، زن نهتنها جایگاه اجتماعی و فکری نداشت، بلکه بیشتر بهعنوان ابزاری برای سرگرمی، نمایش و تأمین منافع درباریان و طبقه خاص دیده میشد و تفکر، اندیشه و توانمندی زن اساساً به رسمیت شناخته نمیشد.
بیداری زن مسلمان؛ از اندیشه امام تا حضور تعیینکننده در خیابانها
حاجیقاسمی با اشاره به تفاوت بنیادین این نگاه با اندیشه امام خمینی(ره) اظهار کرد: امام خمینی(ره) نگاهی کاملاً متفاوت، عمیق و ریشهدار در مکتب اسلام به زن داشتند. ادبیات امام در برخورد با همسر، خانواده و جامعه، سرشار از احترام، کرامت و باور به نقش محوری زن بود و همین نگاه، برای زنان آن دوره بسیار الهامبخش و تحولآفرین شد.
وی افزود: جملات ماندگار امام خمینی(ره) مانند «سربازان من امروز در گهوارهها هستند» و «از دامن زن، مرد به معراج میرسد» صرفاً شعار نبود، بلکه بیانگر اعتقاد عمیق امام به نقش زن در تربیت نسل، شکلدهی به هویت انسان و ساخت جامعه انقلابی بود.
این استاد دانشگاه با بیان اینکه زنان این تغییر نگرش را بهدرستی درک کردند، گفت: زنانی که امروز اغلب در سنین سالمندی قرار دارند، تفاوت میان تحقیر دوران پهلوی و تکریم در اندیشه امام را بهوضوح لمس کردند و همین مسئله، آنان را به همراهان جدی، فعال و فداکار انقلاب اسلامی تبدیل کرد.
حاجیقاسمی با اشاره به فعالیتهای فرهنگی زنان در دوران انقلاب اظهار کرد: خانهها به کانون تربیت و آگاهی تبدیل شده بود. جلسات خانگی قرآن، جزخوانی و تفسیر، دورهمیهای زنانه و تبادل اخبار، همگی بخشی از یک شبکه فرهنگی و رسانهای پنهان اما بسیار مؤثر بود که توسط زنان اداره میشد.
وی افزود: حتی نشستهای خانوادگی ساده نیز به بستری برای انتقال پیام انقلاب، تحلیل شرایط جامعه و تقویت همبستگی اجتماعی تبدیل شده بود و زنان در این فضاها نقش رسانهای فعالی ایفا میکردند.
رئیس کارگروه زنان و خانواده مجمع بسیج گرگان با تأکید بر نقش سیاسی زنان اظهار کرد: بر اساس آمارها، بیش از ۴۰ درصد شرکتکنندگان در راهپیماییها و تظاهرات دوران انقلاب را زنان تشکیل میدادند و این حضور بهویژه در مقاطع حساسی مانند ۱۷ شهریور و ۲۲ بهمن نقشی تعیینکننده داشت.
وی افزود: حضور زنان و کودکان در صفوف مقدم راهپیماییها، در بسیاری از موارد مانع شلیک نیروهای مسلح میشد و این موضوع نشاندهنده تأثیرگذاری مستقیم زنان در میدان مبارزه بود.
حاجیقاسمی با اشاره به زنان شاخص انقلاب اظهار کرد: شخصیتهایی همچون بانو مرضیه حدیدچی (دباغ)، بنتالهدی صدر، مریم بهروزی و دیگر زنان انقلابی، نمونههایی روشن از زن مسلمان انقلابی هستند که الگوهای ماندگاری برای جامعه امروز بهجا گذاشتند.
وی تأکید کرد: انقلاب اسلامی ایران صرفاً یک تحول سیاسی نبود، بلکه دگرگونی عمیق اجتماعی و معنوی مبتنی بر ایمان، آگاهی و اخلاق بود و زنان، محور اصلی این تحول به شمار میروند. امروز نیز انتقال این هویت و باور به نسل جوان، بیش از هر زمان دیگری به نقشآفرینی آگاهانه زنان و مادران نیاز دارد.
تداوم نقش تاریخی زنان در آینده انقلاب
بررسی نقش زنان در انقلاب اسلامی نشان میدهد که بانوان ایرانی، با عبور از تحقیر و حاشیهنشینی دوران پهلوی، به کنشگرانی آگاه، مؤثر و تمدنساز تبدیل شدند. از فعالیتهای پنهان فرهنگی و رسانهای تا حضور میدانی در راهپیماییها و از پشتیبانی جبههها تا تربیت نسل انقلابی، زنان همواره در قلب تحولات انقلاب اسلامی حضور داشتهاند؛ نقشی تاریخی که همچنان در مسیر آینده انقلاب، تعیینکننده است.
