نمایش تصویری منفی از ایران برای مخاطب خارجی

«یادآوری» نخستین سریال تولیدی شبکه «آی‌فیلم» است. این شبکه ابتدا به عنوان شبکه‌ای ماهواره‌ای و با هدف پخش سریال‌های ایرانی برای مخاطب عرب‌زبان جهان راه‌اندازی شد، اما به‌واسطه نمایش سریال‌های قدیمی و خاطره‌انگیز، نظر مردم کشورمان را نیز جلب کرد تا آنجا که شبکه «آی‌فیلم» به یکی از پربیننده‌ترین شبکه‌های صداوسیما در داخل تبدیل شد. اما انتقادی که همیشه به این شبکه وارد می‌‌‌شد، عدم تولید بود. چراکه یک رسانه ـ–از جمله یک شبکه تلویزیونی ـ تنها با محصولات تولیدی و خاص خود، هویت و شخصیت می‌‌‌یابد.
 انتظار پخش سریال تولیدی از شبکه آی‌فیلم، چندی است که با نمایش مجموعه «یادآوری» به سر رسیده است. سریالی که به دلیل مضمون ملتهب و تلخ خود، توجه مردم و کارشناسان را جلب کرده است، اما آیا نخستین قدم «آی‌فیلم» در تولید و پخش سریال اورژینال موفقیت‌آمیز بوده است؟
 سریال «یادآوری» به کارگردانی «حجت قاسم‌زاده اصل» سعی کرده با عبور از قواعد روایت کلاسیک، داستانی متقاطع و چندوجهی را ترسیم کند. یعنی به شیوه‌ای مدرن، چند داستان در آن روایت می‌‌‌شود و این داستان‌ها در نهایت به یکدیگر مرتبط می‌‌‌شوند. یکی از داستان‌های این سریال درباره خانواده‌ای است که فرزندشان در زندان به سر می‌‌‌برد. او مرتکب قتل عمد شده و به قصاص محکوم است. اعضای خانواده‌اش این در و آن در می‌‌‌زنند تا بتوانند رضایت خانواده مقتول را کسب کنند، اما موفق نمی‌شوند و در نهایت حکم، اجرا می‌‌‌شود. اما در اتفاقی نادر و معجزه‌آسا، فرد معدوم در سردخانه زنده می‌‌‌شود. داستان دوم سریال درباره یک باند تبهکار است که تصمیم می‌‌‌گیرند با گروگان گرفتن فرزند یک فرد متمول، پولی را به جیب بزنند. اما چون فرزند به بیماری سختی مبتلاست، یکی از اعضای این باند تبهکار، او را به درمانگاه می‌‌‌برد و… . البته در کنار این دو داستان ‌محوری، چند قصه کوچک و حاشیه‌ای دیگر هم در سریال جریان دارد. مثل دختر جوانی که خواهرش در دریا غرق شده و حالا این دختر دچار افسردگی است.
 اولین نکته‌ای که در سریال «یادآوری» خودنمایی می‌‌‌کند، تلخی فزاینده و سیاهی غالب بر فضای درام است. جرم و جنایت، آدم‌کشی و آدم‌ربایی، کینه‌ورزی و ستم آدم‌ها به یکدیگر، اعتیاد، فاصله طبقاتی، اختلاف نسل‌ها، زندان، اعدام، افسردگی، دلمردگی و خلاصه همه تیرگی‌ها و بدبختی‌ها یکجا در این سریال گرد هم آمده‌ و به خورد مخاطب داده شده‌اند. این در حالی است که کارشناسان بارها نسبت به تورم تلخی و سیاهی در سریال‌های تلویزیون و تأثیر منفی آن بر مخاطب هشدار داده‌اند. اما عجیب است که صداوسیما در اوج کمبود بودجه، باز هم روی این‌گونه آثار سرمایه‌گذاری می‌‌‌کند!
 اما عجیب‌تر این است که شبکه «آی‌فیلم» در موقعیتی به ساخت چنین سریالی اقدام کرده که علاوه بر مخاطب داخلی، مردم کشورهای عرب‌زبان هم بیننده آن هستند! مخاطبی که با تماشای این سریال، چیزی جز فلک‌زدگی و حقارت و ظلم از مردم ایران نمی‌بیند! با این اوصاف، باید گفت که مدیران این شبکه بدسلیقگی کرده و در نخستین سریال‌شان خودزنی کرده‌اند. همه کشورهای جهان سعی می‌‌‌کنند به وسیله رسانه‌ها، تصویری مثبت و دوست‌داشتنی از خودشان برای خارجی‌ها عرضه کنند. حالا چه شده که یکی از شبکه‌های برون‌مرزی ما در سریال تولیدی خودش مجموعه‌ای از تصاویر منفی و زننده را از ایران نشان می‌‌‌دهد؟
 اما از این مسئله که بگذریم، نوع پرداختن به حکم قصاص هم در سریال «یادآوری» سؤال‌برانگیز است. البته طی سال‌های اخیر، چند فیلم درباره این موضوع ساخته شده است. اما ورود موضوع قصاص به سریال‌های سیما آن هم با چنین رویکردی، عجیب به نظر می‌‌‌رسد. عجیب است چون در سریال «یادآوری» به جای ارائه نگاهی مترقی و جدیدتر، همان نگاه کلیشه‌ای و سطحی فیلم‌های ضدقصاص به تصویر کشیده شده است. براساس این نگاه که در سریال «یادآوری» هم بروز پیدا کرده، قاتل، یک فرد بی‌گناه و خوب است که فقط در یک حادثه و بدون اینکه خودش تقصیری داشته باشد، آدم کشته است! در طرف مقابل، خانواده داغداری که یکی از عزیزان خود را از دست داده، در اوج سنگدلی و بی‌رحمی است. داستان و شخصیت‌پردازی فیلم‌های ضدقصاص معمولاً طوری است که گویی خانواده مقتول به قاتل و خانواده وی بدهکار هستند و باید با بخشیدن آنها، دین خود را ادا کنند! یکی از کلیشه‌های این گونه آثار که در سریال «یادآوری» هم خودنمایی می‌‌‌کند این است که خانواده بی‌رحم مقتول، آدم‌هایی متدین هستند و به زعم این فیلم‌ها، این خانواده‌ها تنها به انتقام‌جویی و قتل متقابل می‌‌‌اندیشند و حتی ذره‌ای عاطفه و انسانیت در دل ندارند!
 با این اوصاف اگر به پرسش ابتدای این یادداشت برگردیم باید پاسخ داد که «یادآوری» یک سریال ناموفق بوده و با اهداف تعریف‌شده برای شبکه «آی‌فیلم» در تضاد است. امید است این شبکه که هم در داخل و هم در خارج از کشور دارای مخاطب قابل‌توجهی است، از این ظرفیت بهتر استفاده کند.