ویروس مدرک‌گرایی؛ معضل این روزهای جوانان کشور

به گزارش گروه وبگردی « سراج24 » باید دکترا بگیرم! حتماً باید خواستگارم تحصیلکرده باشد! اگر مدرک نداشته باشم احساس عقب‌ماندگی می‌کنم. همه فامیل فوق‌لیسانس به بالا هستند من هم باید کارشناسی‌ارشد بخوانم.

اینها جملاتی است که این روزها از دختران و پسرهای جامعه ما شنیده می‌شود. جمله‌هایی که گاهی اوقات به رؤیایی برای خود افراد تبدیل شده و گاهی اوقات برای یک خواستگار مقابل به عنوان شرط مطرح می‌شود.

از قرار معلوم این صحبت‌ها و رؤیاهای مدرکی تنها در حرف باقی نمانده و تأثیرات قابل توجه خودش را در جامعه و سبک زندگی اقشار جامعه و به ویژه جوانان نشان داده است، طوری که به گمان خیلی‌ها این حجم از فرهنگ مدرک‌گرایی جزء ارکان سبکی از زندگی این روزهای ما محسوب می‌شود.

شاید برخی‌ها به این فکر کنند که همه این مسائل تأثیری روی فرآیند روندهای اجتماعی نداشته باشد اما به نظر می‌رسد که با آمار 4 میلیونی دانشجویان که روز به روز در حال افزایش است این تب مدرک‌گرایی به جزء لاینفکی از سبک زندگی در جامعه مبدل شده است. سبک زندگی که می‌تواند به مرور زمان در یک بستر گسترده‌تر بسیاری از فرآیندهای اجتماعی را تحت تأثیر قرار دهد.

 

* تکنسین‌های دوره دیده به جای تحصیلکرده‌ها!

علی فرهادی، جامعه‌شناس درباره اینگونه تحولات در سبک زندگی و وارد شدن مدرک‌گرایی به این مقوله می‌گوید: در ابتدای امر باید اشاره کرد که در بسیاری از کشورهای پیشرفته بخش قابل توجهی از نیروهای کار تکنسین‌های دوره دیده هستند. این دسته افراد، مدرک دانشگاهی ندارند اما دوره‌های خاص شغلی را که در آن فعالیت می‌کنند، دیده‌اند. به این ترتیب فردی که در کشورهای خارجی از تحصیلات دوران دبیرستان فراغت می‌یابد حتماً به سمت دانشگاه و گرفتن مدرک نمی‌رود. این فرد در دوره‌های خاص یک شغل آموزش چندین ساله می‌بیند و به این ترتیب یک تکنسین می‌شود.

در طرف مقابل در کشور ما فضا، کاملاً متفاوت است. به این صورت که بخش قابل توجهی از جوانان پس از فراغت از دوران دبیرستان و اخذ دیپلم به سمت اخذ مدرک دانشگاهی می‌روند. ممکن است حتی این فرد علاقه‌ای به دانشگاه نداشته باشد اما تنها به دلیل وجود تب مدرک‌گرایی و تبدیل شدن آن به سبک زندگی شهروندان و حتی به دلیل اجبار اجتماعی به سمت دانشگاه می‌رود. حتی به تدریج این مسئله در انتخاب دختران و پسران برای ازدواج هم تأثیرگذار بوده است. به این صورت که دختران و پسرانی که دارای مدرک تحصیلی نباشند را با دیدی دیگر نگاه می‌کنند. در بسیاری از کشورهای پیشرفته این ملاک برای ازدواج وجود ندارد.

 

* ویروس مدرک‌گرایی دختران در زندگی پسرها!

در این میان ظاهراً سبک زندگی مبتنی بر مدرک‌گرایی بر روند کار هم اثرگذار بوده است. به باور علی فرهادی، پژوهشگر اجتماعی، این تب بالای مدرک‌گرایی سبب تغییر جدی در سبک زندگی قشر جوان و به ویژه پسران شده است. آنچنان که آنان از کار یدی دوری می‌گزینند و دائماً علاقه به کارهای مدیریتی و غیرمیدانی دارند. همین مسئله سبب می‌شود که تولید در جامعه و انجام کارهای میدانی با توقف یا کندی روبه‌رو شود. به گفته علی فرهادی، جامعه‌شناس درباره این اتفاقات و این تغییرات در سبک زندگی پسران و به تبع آن مسائل رخ داده در تولید، باید به موضوع نگاه دختران جامعه هم اشاره داشت. در زمان‌های گذشته فرهنگ کار به شدت در جامعه پررنگ بود، به این شکل که اگر پسری شاغل بود، تنها همین مسئله برای ارزشمند بودن وی در نزد دختر و خانواده‌اش کافی بود. طبیعتاً هم پسری که چنین ویژگی‌هایی داشت سالم زندگی می‌کرد اما امروزه تب مدرک‌گرایی و تغییرات در سبک زندگی به تبع این تب، باعث تغییر واکنش‌ها و مدل‌های رفتاری پسران شده است. پسران در جامعه همیشه دوست دارند انتخاب شوند، وقتی بخش قابل توجهی از دختران جامعه از پسرانی که بدون تحصیلات آکادمیک کار میدانی انجام می‌دهند یا به سمت تولید می‌روند استقبالی نکنند به تدریج پسران هم رفتارها و شیوه‌های خود را تغییر می‌دهند. به این ترتیب که پسران جامعه برای اینکه از سوی دختران انتخاب شوند به سوی کسب تحصیلات آکادمیک به هر قیمتی می‌روند و پس از تحصیلات آکادمیک دست به هر کاری نمی‌زنند. چراکه اگر به سمت کارهای یدی و میدانی بروند از سوی دختران جامعه طرد خواهند شد. همین مسئله در روند تولید جامعه و اشتغال بسیار مؤثر خواهد بود.

در این میان به نظر می‌رسد که این موضوع روز به روز در سبک زندگی جامعه ایران نمایان‌تر می‌شود.

 

* عزت‌دهی به مشاغل از دستور کار خارج شده!

حسین افراسیابی، روانشناس و استاد دانشگاه هم با اشاره به پروسه‌های روانی درباره این اتفاقات تازه در سبک زندگی دختران و پسران ایرانی خاطرنشان می‌کند: در کشورهایی که توانسته‌اند فرآیند عزت‌دهی به شغل‌های گوناگون را به شکل مثبتی طی کنند، نداشتن مدرک آکادمیک و اشتغال در برخی شغل‌های خاص اصلاً عیب نیست. به همین دلیل هم پسران جامعه به دلیل اینکه می‌دانند مهم متعهد بودن به کار است و این برای خانواده طرف دختر مهم خواهد بود اصراری به طی تحصیلات آکادمیک به هر قیمتی ندارند اما گویی در جامعه ایران این مسئله نه تنها روزبه‌روز بهتر نشده، بلکه نشانه‌هایی از منفی‌تر شدن آن وجود دارد، چراکه بخش قابل توجهی از پسران گمان می‌کنند که اگر به کارهای میدانی و یدی بپردازند یا به دانشگاه ورود پیدا نکنند عزتی در جامعه و به ویژه در مقابل خانواده دختر نخواهند داشت. از نظر کارشناسان علوم اجتماعی همه مشاغل در جامعه باید جایگاه و عزت خود را داشته باشند تا افراد جامعه و قشر فعال و نخبه درمیان تمام شغل‌ها توزیع شوند. مثال‌های بسیاری در این باره می‌توان آورد که اگر بخشی از جامعه نمی‌خواست به سمت کارهای یدی برود به چه میزان امروز در همه زمینه‌ها درمانده بودیم.

 

* نگرش مدرک‌گرایانه «تولید» را می‌کشد!

این کارشناس علوم اجتماعی تبعات رکن شدن این موضوعات در سبک زندگی جوانان ایرانی را در چندین بعد می‌داند؛ وقتی دختران جامعه از پسرهایی با شغل‌های یدی و میدانی و بدون تحصیلات آکادمیک استقبال نمی‌کنند این گروه از جامعه احساس بدی خواهند داشت. آنگاه این احساس بد را به دیگر هم‌جنسان خود انتقال می‌دهند، پس از این آن دسته از پسرانی که تصمیم داشته‌اند که بدون ورود به دانشگاه به فضای کسب فن و کار و تولید بروند هم از این اقدام خود پشیمان می‌شوند. افراسیابی درادامه عنوان می‌کند: وقتی چنین فرآیند مخربی رخ می‌دهد، ما با یک تب بزرگ مدرک‌گرایی و غلبه آن بر سبک زندگی تولیدگرایانه مواجه خواهیم بود. در واقع بخش قابل توجهی از گرایش به پشت میز نشینی هم معطوف به همین مسئله است، چراکه از لحاظ روانشناختی، پسر احساس می‌کند که در صورت گام برداشتن به این سو و پیدا کردن شغلی پشت میزی، کلاس اجتماعی بالاتری در جامعه وبه ویژه نزد دختران خواهد داشت.

اما آیا این روند که دیگر این روزها سبک زندگی جوان ایرانی را به شدت تحت تأثیر قرار داده قابل تغییر است و این تغییر چگونه باید صورت گیرد؟

علی فرهادی، جامعه‌شناس هم در این باره با اشاره به همت خود جوانان می‌گوید: قبل از هر چیز همه جوانان ایرانی وبه ویژه قشر تحصیلکرده باید متوجه باشند که ادامه این مسیر به شدت به ضرر آینده خود آنهاست، چراکه در صورت ادامه این روند اولاً باید شاهد هجوم قشر عظیمی از پسران و دختران به دانشگاه مانند سال‌های پیش و بلکه با شدت بیشتری باشیم. به این صورت فرآیند تولید و کارهای میدانی به دلیل نبود نیرو و استعدادهای خاص به شدت با مشکل مواجه خواهد بود. در اثر همین موضوع هم خود این نسل جوان که آینده روشن برای خود و جامعه می‌خواهند به مشکل برمی‌خورند.

 

* مدرک بازی ما را خشن می‌کند!

بنا به گفته این کارشناسان، این نوع تب مدرک‌گرایی و افزوده شدن آن به رکنی از سبک زندگی در جامعه می‌تواند حتی خشونت هم بازتولید کند چراکه این نوع نگاه بر شکاف طبقاتی دامن خواهد زد، تضاد ایجاد خواهد کرد، به طور غیرمستقیم غرور و عزت برخی افراد را خدشه‌دار می‌کند و در نهایت باعث یأس و سرخوردگی بخشی از جوانان خواهد شد که این جوانان ممکن است واکنش‌های تندی نشان دهند. فراموش نکنیم بخش قابل توجهی از این دسته از افراد جامعه که کار یدی می‌کنند و مدرک تحصیلی آکادمیک هم ندارند فعالیت‌های سنگینی را در حوزه‌های مختلف انجام می‌دهند. این بخش در واقع بازوهای تولید هستند. حالا اگر فعالیت‌های این دسته نادیده گرفته شود یا به نوعی غرور و وجهه و زندگی‌شان مورد خدشه گیرد این افراد به تدریج از فعالیت‌های بسیار مهم خود فاصله می‌گیرند و به دلال تبدیل می‌شوند.

حسین افراسیابی، استاد دانشگاه و روانشناس دراین باره می‌گوید: اولین گام، ورود به مباحث روانشناختی است؛ یعنی رسانه‌ها باید روی ابعاد روانی این ماجرا کار کنند./جوان