به گزارش سراج24؛ علی حسن حیدری کارشناس و تحلیلگر مسائل سیاسی نوشت: آیا تندتر سخن گفتن نشانه شجاعت سیاسی است؟ آیا هرکس مخالفان بیشتری را طرد کند، به آرمانها وفادارتر است؟ آیا میتوان به نام اصلاح، همه گذشته و دستاوردهای موجود را نفی کرد؛ یا به نام دفاع از اصول، هر نقد و مخالفتی را نشانه انحراف و دشمنی دانست؟ این پرسشها ما را به مسئلهای مهمتر از رقابتهای معمول سیاسی میرساند: رادیکالیسم؛ پدیدهای که به هیچ جناح و جریان خاصی تعلق ندارد و میتواند در پوشش اصلاحطلبی یا اصولگرایی ظهور کند.
در فضای سیاسی کشور، گاهی مواضع و رفتارهایی از سوی جریانهای رادیکال در هر دو طیف اصلاحطلب و اصولگرا دیده میشود که اگرچه از نظر شعارها، ادبیات و جهتگیری سیاسی متفاوتاند، اما در منطق رفتاری شباهتهای قابلتوجهی دارند. یک جریان ممکن است به نام اصلاحات، کلیت ساختارها و دستاوردها را زیر سؤال ببرد؛ و جریان دیگر به نام دفاع از اصول، هرگونه «نقد و تغییر» را تهدیدی علیه مبانی و ارزشها معرفی کند. یکی ممکن است با نفی مطلق گذشته، وعده ساختن آیندهای متفاوت بدهد و دیگری با مطلقانگاری گذشته و وضع موجود، ضرورت اصلاح و تحول را نادیده بگیرد. در هر دو حالت، آنچه آسیب میبیند، امکان گفتوگوی عقلانی و ظرفیت جامعه برای اصلاح و پیشرفت است. بنابراین، مسئله اصلی نه اصلاحطلبی است و نه اصولگرایی؛ بلکه فاصله گرفتن هر دو از عقلانیت و گرفتار شدن در منطق رادیکالیسم است.
ذهن رادیکال نمیتواند پیچیدگیهای جامعه و واقعیتهای سیاسی را بپذیرد. در این نگاه، افراد یا کاملاً درست میاندیشند یا کاملاً در اشتباهاند؛ یا با ما هستند یا در برابر ما قرار دارند. نتیجه چنین نگرشی، تعصب جناحی و مصون دانستن جریان خود از نقد است. رادیکالها معمولاً خطاهای رقیب را نشانه فساد و انحراف میدانند، اما در برابر خطاهای همجناحی با توجیه و عذرخواهیهای سیاسی برخورد میکنند. در این منطق، وفاداری به اردوگاه سیاسی بر حقیقت و منافع عمومی اولویت پیدا میکند و امکان پذیرش نقاط قوت و اصلاح نقاط ضعف از میان میرود.
شتابزدگی و انتظار تغییرات فوری، بدون توجه به الزامات و پیامدهای آن، از دیگر نشانههای رادیکالیسم است.
رادیکالیسم اصلاحطلبانه ممکن است با وعده دگرگونی سریع و بنیادین، هر اقدام تدریجی و واقعبینانه را ناکافی معرفی کند؛ در مقابل، رادیکالیسم اصولگرایانه نیز ممکن است انتظار داشته باشد همه مسائل با تصمیمهای فوری و برخوردهای قاطع حل شوند. در هر دو رویکرد، پیچیدگی مسائل، محدودیت امکانات، ضرورت برنامهریزی و پیامدهای تصمیمها نادیده گرفته میشود.
تقابلگرایی دائمی و دشمنسازی مستمر از دیگر ویژگی های رادیکالیسم است. جریان رادیکال برای حفظ هویت و انسجام درونی خود، همواره به یک دشمن نیاز دارد؛ گاهی دشمنی در میان رقبای سیاسی، گاهی در نهادهای رسمی و گاهی در میان منتقدان و حتی همفکران سابق، است. در چنین فضایی، «اختلافنظر بهسرعت به تقابل و انتقاد به دشمنی» تعبیر میشود. اما جامعه برای حل مسائل خود به همکاری و تفاهم نیاز دارد، نه بازتولید دائمی مرزهای خصومت و تنش که به راهبرد بی ثبات سازی دشمن کمک می کند.
از نشانه های مهم این جریان مخرب، آرمانگرایی بریده از واقعیت و بیاعتنایی به مصلحت و پیامدها است. رادیکالها معمولاً تصویری ایدهآل از شرایط مطلوب ارائه میکنند، اما درباره امکانات، محدودیتها، هزینهها و مسیر تحقق آن تصویر و توضیح روشنی ندارند. گاه هرگونه مصلحتسنجی، انعطاف و توجه به شرایط، سازش و عقبنشینی تلقی میشود و گاه به نام ضرورت اصلاح، هزینههای تغییر و پیامدهای آن نادیده گرفته میشود. در حالی که آرمانخواهی بدون واقعبینی به شعارهای پرهزینه و غیرقابل تحقق میانجامد و واقعگرایی بدون آرمانخواهی نیز میتواند به روزمرگی و محافظهکاری منتهی شود.
بیاعتمادسازی فراگیر و تخریب سرمایه اجتماعی از خصلت های دیگر این جریان است. رادیکالیسم معمولاً با تعمیم خطاهای موردی، تصویری یکسره منفی و سیاه از نهادها، مسئولان و سازوکارهای موجود میسازد. ممکن است یک جریان با برجسته کردن ناکارآمدیها، همه دستاوردها و ظرفیتهای موجود را انکار کند؛ و جریان دیگر با نادیده گرفتن ضعفها و مشکلات، هر نقدی را موجب تضعیف اعتماد عمومی بداند. هر دو رویکرد نادرستاند. اعتماد عمومی نه با پنهان کردن خطاها حفظ میشود و نه با تعمیم خطاها و نفی همهچیز. اعتماد زمانی تقویت میشود که نقد منصفانه، شفافیت، پاسخگویی و امکان اصلاح وجود داشته باشد.
عنصررادیکال، ناتوانی در گفتوگو و تحمل نظر مخالف است. رادیکال بهجای پاسخ دادن به استدلال، به تخریب صاحب استدلال میپردازد؛ بهجای شنیدن نقد، منتقد را متهم میکند و بهجای اقناع، به حذف و طرد روی میآورد. که نمود آن تبدیل خشم به ابزار کنش سیاسی و رسانهای است. ادبیات توهینآمیز، تحقیر اشخاص، برچسبزنی و تحریک احساسات، از ابزارهای رایج جریانهای رادیکال است؛ در این رویکرد شدت خشم جای استدلال و قدرت تحلیل را می گیرد. در این فضا، مخالف سیاسی نه شهروندی با دیدگاهی متفاوت، بلکه فردی بیصلاحیت، فاسد یا خائن معرفی میشود. چنین ادبیاتی، فارغ از اینکه از کدام جناح صادر شود، اخلاق سیاسی را تضعیف و شکافهای اجتماعی را عمیقتر میکند.
رادیکالها بهتدریج با تکیه به تکنیک مقدس سازی، میان اصول و ارزشهای مورد ادعای خود و تفسیر شخصیشان از آن اصول تفاوتی قائل نمیشوند. در نتیجه، نقد نظر و عملکرد آنها به مخالفت با ارزشها، آرمانها یا منافع کشور تعبیر میشود. یک جریان ممکن است برداشت خود از اصلاحات و آزادی را تنها قرائت معتبر بداند؛ و جریان دیگر، تفسیر خود از اصول و ارزشهای انقلابی را معیار انحصاری تشخیص حق و باطل قرار دهد. در این وضعیت، هر جریان خود را در جایگاه داور نهایی مینشاند. چون هویت جریان و جناح جای هویت اسلامی و ایرانی و منافع ملی را در ذهن رادیکال زده اشغال کرده است؛ بنابراین جذب هوادار از مسیر هیجان، شعارهای جذاب و وعدههای غیرواقعبینانه در چنین فضایی به سهولت اتفاق می افتد. دراین شرایط جریان رادیکال بهجای ارائه برنامهای روشن و قابل ارزیابی، بر تحریک نارضایتیها و طرح وعدههای حداکثری تکیه میکند. ممکن است یک جریان با وعده حل فوری همه مشکلات از طریق تغییرات بنیادین در زیرساخت های نظام سیاسی مخاطب جذب کند و جریان دیگر با شعار برخورد قاطع و حذف همه موانع، چنین انتظاری ایجاد کند. نتیجه هردو، افزایش فاصله میان انتظار و نتیجه و تشدید سرخوردگی عمومی است. راه برونرفت از این چالش، راهبردی خطرناک، بازگشت به عقلانیت سیاسی، مسئولیتپذیری و آرمانگرایی واقعبینانه مورد تأکید امام شهید است.
عقلانیت سیاسی به معنای انفعال یا چشمپوشی از اصول نیست؛ بلکه یعنی پیش از هر موضعگیری، مسئله را درست بشناسیم، واقعیتها را ببینیم، استدلال مخالف را بشنویم، هزینهها و پیامدها را بسنجیم و میان هدف و روش دستیابی به آن تمایز قائل شویم. این همان عقلانیت اسلامی و انقلابی است که درعرصه های مختلف مزیت و برتری خود را نسبت به عقلانیت و دو جریان متحجر و متجدد ثابت کرده است.
در نهایت، باید پذیرفت که هیچ جناحی با حذف جناح دیگر به بلوغ سیاسی نمیرسد و هیچ جامعهای با تداوم منازعه و دشمنسازی به پیشرفت پایدار دست نمییابد. مسئله امروز سیاست ایران، انتخاب میان اصلاحطلبی و اصولگرایی نیست؛ انتخاب میان عقلانیت انقلابی و رادیکالیسم است. میتوان اصلاحطلب بود، اما گرفتار افراط نشد؛ میتوان اصولگرا بود، اما در دام مطلقانگاری نیفتاد. عقلانیت، دعوت به سکوت و انفعال نیست؛ دعوت به درست اندیشیدن، منصفانه نقد کردن و مسئولانه عمل کردن است. تا در عین اختلافنظر، وفاداری به گفتمان انقلاب، منافع عمومی، اخلاق سیاسی و آینده مشترک جامعه حفظ شود.



