به گزارش سراج24؛ دکتر هادی آجیلی، استاد دانشگاه و عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی و کارشناس مسائل بین‌الملل و غرب آسیا، در گفت‌وگو با مسلم پرس درباره موانع تحقق وحدت در جهان اسلام اظهار کرد: در جهان اسلام عوامل مختلفی وجود دارد که می‌تواند زمینه اختلاف، تمایز و تفرقه را فراهم کند؛ از جمله عوامل قومی و مذهبی.
وی افزود: در جهان اسلام، شکاف شیعه و سنی یکی از شکاف‌های مهم مذهبی است و در کنار آن، اختلافات قومی میان عرب، ترک، عجم و دیگر گروه‌های قومی نیز وجود دارد. اگر نگاه ما به جهان اسلام، نگاه وحدت‌آمیز نباشد، این شکاف‌ها فعال و اختلافات پررنگ‌تر می‌شوند و در نهایت به جدایی و تفرقه میان مسلمانان منجر خواهند شد.
آجیلی با اشاره به وجود عوامل وحدت‌بخش در میان مسلمانان ادامه داد: جدای از اشتراکات اساسی همچون دین اسلام، قرآن، پیامبر(ص) و قبله واحد، یکی از مهم‌ترین عواملی که می‌تواند زمینه وحدت را فراهم کند، وجود یک مسئله مشترک است و در شرایط کنونی، مسئله فلسطین از مهم‌ترین مسائل مشترک جهان اسلام به شمار می‌رود.
فلسطین؛ مسئله مشترک جهان اسلام
این استاد دانشگاه با بیان اینکه «دشمن مشترک» نیز می‌تواند یکی از عوامل ایجاد همگرایی میان کشورهای اسلامی باشد، گفت: از منظر من، اسرائیل و آمریکا دشمنان مشترکی هستند که بخش‌هایی از جهان اسلام آنها را در تقابل با منافع خود می‌دانند و مسئله فلسطین می‌تواند به عنوان یک محور مشترک، ظرفیت همگرایی کشورهای اسلامی را افزایش دهد.
عضو هیأت علمی دانشگاه امام صادق(ع)؛ تصریح کرد: اینکه جهان اسلام با چه رویکردی حرکت کند، اهمیت زیادی دارد. اگر رویکرد ما مبتنی بر وحدت نباشد و جهان اسلام در اولویت قرار نگیرد، شکاف‌های قومی و مذهبی فعال خواهند شد؛ اما اگر کشورهای اسلامی بر اشتراکات خود تمرکز کنند، ظرفیت بسیار بیشتری برای همکاری و مقابله با چالش‌های مشترک خواهند داشت.
آجیلی با اشاره به تفاوت میان مفهوم «جهان اسلام» و ساختار سیاسی کشورهای مسلمان اظهار کرد: امروز دیگر شاهد یک واحد سیاسی تحت عنوان جهان اسلام نیستیم و کشورهای اسلامی در قالب دولت ـ ملت‌های جداگانه فعالیت می‌کنند. همین مسئله موجب شده مفهوم «منافع ملی» در تصمیم‌گیری‌های سیاسی کشورها اهمیت زیادی پیدا کند.
وی ادامه داد: در چنین شرایطی، رهبران سیاسی کشورهای اسلامی ممکن است به جای قرار دادن مسائل جهان اسلام در رأس تصمیم‌گیری‌های خود، منافع ملی کشور خود را در اولویت قرار دهند. طبیعتاً میان کشورها و حتی میان کشورهای همسایه مسلمان نیز اختلافات مختلفی وجود دارد و هنگامی که نگاه صرفاً دولت ـ ملتی حاکم باشد، این اختلافات می‌تواند پررنگ‌تر شود.
منافع ملی یا منافع مشترک جهان اسلام؟
این تحلیلگر مسائل خاورمیانه تأکید کرد: اگر جهان اسلام بخواهد قدرت بیشتری داشته باشد و بر چالش‌های مشترک خود غلبه کند، باید عوامل اختلاف‌زا همچون مسائل قومی و مذهبی را از محور اصلی تصمیم‌گیری خارج کرده یا دست‌کم در اولویت‌های بعدی قرار دهد و در مقابل، مسائل مشترک جهان اسلام را در رأس امور قرار دهد.
وی افزود: وقتی بر مبنای مسائل مشترک حرکت کنیم، ظرفیت بیشتری برای اتحاد در جهان اسلام ایجاد می‌شود و در نتیجه، قدرت کشورهای اسلامی نیز افزایش خواهد یافت.
آجیلی در ادامه با اشاره به نقش قدرت‌های خارجی در تحولات جهان اسلام گفت: به اعتقاد من، کشورهای غربی، به‌ویژه آمریکا و در دوره‌هایی بریتانیا، طی دهه‌ها تلاش کرده‌اند مانع شکل‌گیری یک نگاه یکپارچه و مبتنی بر جهان اسلام شوند؛ زیرا از ظرفیت و قدرت جهان اسلام در صورت اتحاد آگاه هستند.
وی افزود: از این منظر، اختلافات مذهبی میان شیعه و سنی، اختلافات قومی و همچنین اختلافات میان دولت‌ها بر مبنای منافع ملی و مرزهای سیاسی، از جمله عواملی بوده‌اند که به اعتقاد وی می‌توانند مانع شکل‌گیری یک قدرت منسجم در جهان اسلام شوند.
امام خمینی(ره) و تغییر نگاه به جایگاه ایران در جهان اسلام
این استاد دانشگاه در بخش دیگری از سخنان خود درباره اندیشه امام خمینی(ره) در زمینه وحدت اسلامی گفت: یکی از مهم‌ترین سیاست‌هایی که امام خمینی(ره) در ابتدای پیروزی انقلاب اسلامی اتخاذ کرد، برافراشتن پرچم وحدت جهان اسلام از سوی ایران بود.
آجیلی با اشاره به سابقه روابط میان جوامع مختلف اسلامی اظهار کرد: در گذشته، با توجه به اینکه بخش عمده جهان اسلام را اهل سنت و اقوام عرب تشکیل می‌دادند، ایرانِ عجم و شیعه گاهی به عنوان بخشی جدا از جهان اسلام تلقی می‌شد. به تعبیر وی، رویکرد امام خمینی(ره) تلاش کرد این نگاه را تغییر دهد.
وی افزود: هنگامی که امام خمینی(ره) موضوع وحدت شیعه و سنی و وحدت جهان اسلام را با محوریت مسائل مشترکی مانند فلسطین مطرح کرد، در واقع یک نگاه راهبردی شکل گرفت؛ به این معنا که ایران پس از انقلاب اسلامی خود را بخشی از جهان اسلام تعریف کرد و تلاش کرد روابط خود را نه بر مبنای عرب و عجم یا شیعه و سنی، بلکه بر اساس هویت مشترک اسلامی تنظیم کند.
وحدت اسلامی و شکل‌گیری عمق راهبردی ایران
آجیلی ادامه داد: اگر انقلاب اسلامی در ایران با یک نگاه صرفاً مذهبی و بدون توجه به وحدت جهان اسلام شکل می‌گرفت، طبیعی بود که امکان ایجاد ارتباط و نفوذ فرهنگی و اعتقادی در کشورهای عربی و اهل سنت محدودتر شود.
وی با اشاره به حمایت‌هایی که به گفته او در جریان جنگ اخیر از ایران صورت گرفته است، گفت: اینکه در چنین شرایطی بخش‌هایی از جامعه در لبنان، عراق، یمن و برخی دیگر از کشورهای اسلامی با ایران همراهی نشان می‌دهند، از نگاه من، بخشی از نتیجه همان رویکرد وحدت‌گرایانه است.
این کارشناس مسائل غرب آسیا افزود: حتی در برخی کشورهای شمال آفریقا که هم عرب و هم اهل سنت هستند، حمایت‌هایی از ایران مشاهده شده است. وی همچنین به مواضع برخی شخصیت‌های دینی و سیاسی در کشورهای اسلامی اشاره کرد و آن را نشانه‌ای از وجود نگاه فراملی نسبت به تحولات منطقه دانست.
آجیلی با اشاره به تجربه خود در دوره فعالیت به عنوان رایزن فرهنگی ایران در تونس اظهار کرد: در هفته‌های ابتدایی جنگ اخیر، در دیداری با یکی از رؤسای احزاب سیاسی تونس، وی در تحلیل شرایط منطقه عنوان کرد که ایران آخرین سنگر در برابر تحقق پروژه اسرائیل بزرگ در منطقه است.
وی گفت: فارغ از ارزیابی این دیدگاه، نکته مهم این است که چنین نگاهی نشان می‌دهد تحولات ایران از سوی بخشی از جریان‌های سیاسی و اجتماعی منطقه، صرفاً یک مسئله داخلی یا ملی تلقی نمی‌شود.
وحدت شیعه و سنی؛ ضرورتی برای تداوم همگرایی
این استاد دانشگاه در ادامه با اشاره به مواضع اخیر رهبر جمهوری اسلامی ایران درباره وحدت اسلامی اظهار کرد: در پیام اخیر رهبر انقلاب به مناسبت هفته وحدت، بر این نکته تأکید شده که هر حرکت یا گفتاری که موجب تفرقه میان شیعه و سنی شود، با آرمان‌های انقلاب اسلامی سازگار نیست.
وی افزود: اگر قرار است وحدت جهان اسلام حفظ شود، این مسئله باید در رفتار و گفتار داخلی نیز مورد توجه قرار گیرد. برگزاری برخی مراسم یا طرح برخی سخنان که به مقدسات اهل سنت بی‌احترامی تلقی شود، می‌تواند به روند وحدت آسیب بزند.
آجیلی تصریح کرد: اگر ایران خواهان همراهی جهان اسلام است، باید این واقعیت را در نظر داشته باشد که اکثریت مسلمانان جهان اهل سنت هستند و بخش بزرگی از جهان اسلام نیز از کشورهای عربی تشکیل شده است. بنابراین، رفتار و گفتار در داخل کشور باید به گونه‌ای باشد که زمینه سوءاستفاده جریان‌های تفرقه‌افکن فراهم نشود.
وی در پایان گفت: دشمنان وحدت جهان اسلام می‌توانند از همین اختلافات و بهانه‌ها برای ایجاد شکاف میان مسلمانان استفاده کنند. بنابراین، از نظر وی، تداوم سیاست وحدت جهان اسلام و پرهیز از اقداماتی که به اختلافات مذهبی و قومی دامن می‌زند، یکی از الزامات تقویت جایگاه ایران در جهان اسلام است.
