به گزارش «سراج24»، اگر این روزها سری به ویترین کتابفروشیها در شهر بزنیم، در کنار انواع قطعهای متداول کتاب، شکلهای جدیدی از کتابهای جیبی را هم میبینیم که زینتبخش ویترین کتابفروشیهای شهر شده تا مشتریان را برای خرید این نوع کتابها ترغیب کند. البته از گذشتههای دور تولید کتاب در این قطع رایج بوده، اما با ورود تکنولوژی جدید در عرصه چاپ و نشر کتاب در قطعهای گوناگون، اکنون کتابهای قطع جیبی با شکل و شمایل تازهای پا به ویترین کتابفروشیها میگذارند که در گزارش زیر به روند تولید این نوع کتابها پرداخته شده است.
به باور بسیاری از فعالان بازار نشر و محققانی که در زمینه چاپ کتابهای جیبی تحقیق کردهاند، انتشار کتاب در قطع جیبی قدمتی دیرینه دارد و اطلاع دقیقی در دست نیست که نخستین بار در کجا و توسط چه کسی کتابی در این قطع منتشر شده است. برخی بر این باورند که نخستین بار اصحاب کلیسا، چند قرن پیش جزوههایشان را برای اینکه در جیب دعاخوانان روز یکشنبه جای گیرد، در قطع جیبی منتشر کردند.
در قرن بیستم اما ظاهرا این فرانسویها بودند که به سال 1927 مجموعه داستانهای پلیسی «ماسک» را در این قطع منتشر کردند و این سری، از قدیمیترین کتابهای جیبی موجود هستند. کسی که با رویکردی ابتکاری به کتابهای جیبی هویت داد و باعث شد سهم قابل توجهی از تولیدات بازار کتاب در این قطع منتشر شود، هانری فیلیپاچی بود. او بود که عنوان «کتاب جیبی» را برای این سری از کتابها برگزید. در سال 1953 وقتی ایده او به اجرا درآمد، قیمت کتابها در این قطع نو ظهور به یک چهارم قیمت پیشین آن رسید. این ایده با چنان اقبالی روبهرو شد که سالانه 30 درصد بر تیراژ کتابهای جیبی افزوده شد و در سال 1961 که او درگذشت، سالانه قریب به 14 میلیون نسخه کتاب جیبی منتشر شد.
ایده فیلیپاچی بدین دلیل تا این اندازه موفق شد که در سالهای پس از جنگ جهانی دوم، مردم اروپا بهخاطر دست و پنجه نرم کردن با مشکلات عدیده اقتصادی، سیاسی و اجتماعی، رغبتی به مطالعه از خود نشان نمیدادند، اما انتشار کتابهایی با بهای ارزان میتوانست، زمینهای برای اقبال مخاطبانی که قدرت خرید کمتری داشتند به همراه بیاورد.
به هرحال ارزان بودن، راحتی حمل و نقل و استفاده از آنها و در نتیجه اقبال از این نوع کتابها، رفته رفته دیگر ناشران را نیز به این عرصه کشاند تا در دهه شصت و به خصوص هفتاد کتابهای جیبی انقلابی در صنعت انتشار کتاب پدید آورد. مخصوصا انتشارات پنگوئن با پیوستن به این جریان سهم بهسزایی در اوج گرفتن این جریان داشت، تا آنجا که به قولی در دهه هفتاد قریب به 120 میلیون نسخه کتاب جیبی در انگلستان منتشر شد. البته از دهه هشتاد میلادی بنا به دلایلی رفته رفته انتشار کتابهای جیبی رو به افول نهاد.
در ایران نیز روشن نیست اولین بار کدام کتاب، توسط کدام ناشر به صورت جیبی منتشر شده است. البته شاید بتوان به نمونههایی اشاره کرد که از قدیمیترین نمونههای کتابهای جیبی بوده و پیش از رونق گرفتن بازار این دست کتابها در ایران منتشر شدهاند.
از نمونههای معروف آن میتوان به سری داستانهای ح. م. حمید (حسینقلی مستعان) در سال 1319 اشاره کرد که داستانهایی با مضمون عاشقانه و حدودا 80 تا 100 صفحه در قطع جیبی بودند و به عنوان ضمیمه مجله «راهنمای زندگی» (که مدیریت آن را خود مستعان به عهده داشت) به صورت هفتگی و بهای 5 ریال منتشر میشدند که تعداد آنها قریب به بیست عنوان بود.
از تازهترین اقدامات فراگیر در این زمینه، فعالیتهای گسترده انتشارات سوره مهر در عرصه تولید کتابهای جیبی است که اخیراً با هدف آسانخوانی و حمل راحت کتابها از سوی مخاطبان صورت میگیرد. تولید و انتشار کتاب در قطع جیبی اقدام مناسبی است که طی آن، کتاب به راحتی قابل حمل است و مخاطب میتواند در فضاهایی همچون مترو، اتوبوس هم کتاب مطالعه کند و در کولهپشتی و کیف دستی نیز قرار بگیرد. البته در قطع جدید کتابها در شکل و شمایل خوب و با کیفیت بالا منتشر شدهاند و از کاغذ مرغوب هم استفاده شده است. در تولید این کتابها سعی شده از جلد گالینگور(سخت) برای استحکام بیشتر جلد استفاده شود. همین تفاوت کتابهای منتشر شده از سوی سوره مهر با نمونههای قدیمی کتاب در قطع جیبی را نشان میدهد.
عموما در گذشته برای اینکه قیمت کتابها پایین بیاید از کاغذهای کاهی و غیر مرغوب استفاده میشد. به همین دلیل کتابها خیلی زود از بین میرفت. همچنین انتشار رمانهای سوره مهر در قطع جیبی با دو رمان «شب و قلندر» و «شباویز» منیژه آرمین کلید خورد و در ادامه هم سه رمان «شاه بیشین» نوشته محمدکاظم مزینانی، «گلسنگ» سید هاشم حسینی و «تالار پذیرایی پایتخت» محمدعلی گودینی در این قطع منتشر شدند.
این سه رمان جزو برگزیدههای چند دوره گذشته جشنواره داستان انقلاب و جزو رمانهای پرفروش سوره مهر هستند که به چاپهای متعدد رسیدهاند. همچنین قرار است دیگر رمانهای پرفروش سوره مهر نیز در ادامه در قطع جیبی منتشر شوند. به گفته مسئولان انتشارات سوره مهر، تاکنون استقبال از قطع جیبی هم از سوی نویسندگان و هم مخاطبان خوب بوده است.
از دیگر ناشران فعال در بخش تولید کتابهای جیبی، موسسه انتشارات امیرکبیر است که تنها در یکی از طرحهای آن، بیش از 130 عنوان کتاب در حوزه فرهنگ و تمدن اسلامی در قطع جیبی تهیه و منتشر میشود. همچنین در این مرکز انتشاراتی، طرح انتشار 40 عنوان کتاب رمان تلخیص شده در قطع جیبی در دستور کار مدیران این مرکز قرار گرفته که به گفته مسئولان این مرکز انتشاراتی، آثار منتشره در قالب این طرح با استقبال مخاطبان مواجه شده است.
منیژه آرمین که دو کتابش در قطع جدید نیز منتشر شده، با استقبال از این طرح میگوید: قطع جیبی باعث میشود که خواننده جوان و نوجوان به راحتی کتاب را حمل کند و در اتوبوس، مترو و مسافرت به همراه خود داشته باشد. احساس میکنم که استقبال خوبی از قطع جدید این دو کتاب خواهد شد و از طرفی این قطع، باعث ماندگاری بهتر کتاب خواهد شد.
کامران پارسی نژاد، نویسنده و منتقد ادبی هم با اشاره به ضرورت انتشار داستانهای فاخر در قالب های مختلف، چاپ کتابهایی در قطع جیبی و پالتویی را در افزایش میزان سرانه مطالعه اثرگذار میداند و میگوید: ما وقتهای مرده زیاد داریم. در اتوبوس، مترو و مطب میتوان با مطالعه کتاب های جیبی از اوقات به خوبی استفاده کرد و دانش و آگاهی خود را افزایش داد.
این داستان نویس با بیان اینکه ما به چاپ کتابهای جیبی نیاز داریم، خاطرنشان میکند: با چاپ داستانهای فاخر در قطع جیبی میتوان علاوه بر ترغیب و تشویق افراد به مطالعه، مردم را با ادبیات داستانی آشتی داد.
این نویسنده، کارشناس و منتقد ادبی نوآوری در چاپ کتاب را امری ضروری میداند و میافزاید: نوآوری باید طوری باشد که برای خوانندگان جاذبه داشته باشد چاپ و حد و اندازه کتاب باید به گونهای باشد که مردم به راحتی کتاب را حمل و نقل کنند و در جاهای مختلف بتوانند به مطالعه بپردازند.
