نگاهی به صنعت هوا – فضا ایران در شرایط تحریم

به گزارش سراج24، شاید چندان اغراق آمیز نباشد اگر بگوییم جوانان ایرانی در چندساله اخیر با فرستادن ماهواره به فضا فیل هوا کرده‌اند، به هر حال حالا دیگر نام ایران در کنار ۹ کشور دیگر در جهان به عنوان نهمین کشوری که موفق به پرتاب ماهواره به فضا شده است، ذکر می‌شود. آن هم در شرایطی که کشور از هر نظر تحت تحریم‌های بی‌رحمانه بین المللی قرار داشته و طبیعتاً برخلاف بسیاری از ملل جهان نمی‌توانسته به طور طبیعی در پروژه‌های علمی کشورهای پیشرو در صنعت هوا – فضا همکاری کند، ایرانیان اما این بار هم موفق شدند از سد بسیاری از تنگناهای اقتصادی و فنی بگذرند و اثر انگشت خود را در فضای ماورای جو ثبت کنند.

آغاز رویایی

پیش از انقلاب اسلامی در سال ۱۳۵۷ شاه ایران به واسطه افزایش چشمگیر درآمدهای نفتی این اعتماد به نفس را پیدا کرده بود که بخواهد در پروژه‌های عظیم فناورانه روز دنیا سرمایه گذاری کند. درباره تلاش شاه برای ساخت تاسیسات اتمی و دستیابی به بمب هسته‌ای بسیار قلم فرسایی شده است، اما شاید کمتر کسی باشد که بداند شاه در همان زمان که طرح ساخت یک نیروگاه عظیم اتمی را در سر می‌پروراند، همزمان به پرتاب ماهواره‌ای ایرانی با نام «زهره» نیز فکر می‌کرد.

ساخت ماهواره زهره پیش از انقلاب در دستور کار قرار گرفت اما با پیروزی انقلاب اسلامی در سال ۱۳۵۷ طرح‌هایی از این دست کنار گذاشته شد تا آنکه در دهه ۱۳۷۰ خورشیدی بار دیگر ساخت این ماهواره در دستور کار قرار گرفت. پس از آن وزارت ارتباطات در سال ۱۳۸۳ وارد عمل شد و قراردادی ۱۳۲ میلیون دلاری با شرکت روسی اویااکسپورت برای طراحی، ساخت و پرتاپ ماهواره زهره امضا کرد. قرار بود که شرکت روسی بعد از دو سال و نیم ماهواره را پرتاپ کند و البته هنوز هم قرار است همین کار را انجام دهد تا ایرانیان به این نتیجه برسند که سپردن کار به روس‌ها با انجام ندادنش تفاوت چندانی نمی‌کند. البته نام پروژه زهره پس از انقلاب به نام «مصباح» تغییر یافت.

«امید» شاهکاری تکنولوژیک

پس از آن نوبت به ماهواره امید رسید، ماهواره‌ای که گفته می‌شود تمام تجهیزات آن در داخل کشور ساخته شده است و البته جوانان ایرانی ظرف دوسال آن را آماده آزمایش‌های لازم کردند. ساخت ماهواره امید از ۱۵ اسفند ۱۳۸۴ آغاز شد و در ۱۵ بهمن ۱۳۸۷ در مدار فضا قرار گرفت و در ‌‌‌نهایت هم پس از ۸۲ روز در ۵ اردیبهشت ۱۳۸۸ با برخورد به جو غلیظ آمریکای جنوبی و اقیانوس آرام سقوط کرد و به ماموریت خود خاتمه داد.

امید در هر ۲۴ ساعت ۱۵ بار به دور زمین می‌چرخید و گزارش‌های دورسنجی خود را برای ایران می‌فرستاد. این ماهواره دو باند بسامد و هشت آنتن برای ارسال اطلاعات داشت که در هر بار چرخش، دوبار توسط ایستگاه‌های زمینی کنترل و هدایت می‌شد.

ماهواره امید از نوع ماهواره سبک بود و توسط ماهواره‌بر «سفیر دو» در مدار قرار گرفته ‌بود. این ماهواره با هدف برقراری ارتباطات متقابل ماهواره و ایستگاه زمینی، تعیین مشخصات مداری و دورسنجی مشخصات زیرسامانه‌ها، در مدار زمین قرار داده شده بود. مدت زمان فعالیت این ماهواره، ۵۰ روز اعلام شده بود که البته ۳۲ روز بیشتر به طول انجامید. پس از پرتاب موفقیت آمیز ماهواره امید بود که رسانه‌های غربی به گمانه زنی‌ها و تحلیل‌های متفاوتی درباره این اقدام ایران پرداختند.

جفری فوردن، عضو موسسه فناوری ماساچوست در روزنامه نیویورک تایمز نوشت: ایران با وجود رویارویی مخالفت جهانی و تحریم‌های متعدد، به این مجمع (کشورهای دارای فناوری ماهواره) منحصربه‌فرد پیوست. وی حرکت ایران را یک شاهکار تکنولوژیکی توصیف کرد.

اما همه تحلیل‌ها اینچنین مشفقانه هم نبود، برخی از رسانه‌های آمریکایی پرتاب موفقیت آمیز ماهواره ایرانی را بهترین دلیل برای هواداران سپر دفاع موشکی آمریکا دانستند و برخی دیگر تکنولوژی این ماهواره را قدیمی و از مد افتاده توصیف کردند. با این حال اکثر این رسانه‌ها عمل ایران را نمادی از توانایی و اراده این کشور برای دستیابی به فناوری‌های منحصر به فرد و پیشرفته قلمداد کردند؛ به گونه‌ای که می‌توان گفت ایران پس از پرتاب امید با ایران پیش از آن در چشم غربی‌ها کشوری کاملاً متفاوت شده بود که اراده و توان دستیابی به تکنولوژی‌های ممنوعه برای جهان سوم را داشت و بر خلاف همسایه‌های شیخ نشینش، برای واردات این قبیل کالا‌ها در صف انتظار نمی‌ماند.

سینا پیش از امید

البته باید توجه داشت ماهواره امید نخستین ماهواره‌ای نبود که از سوی ایران در مدار زمین قرار گرفت. بسیار پیش از آن و در سال ۲۰۰۵ میلادی ماهواره سینا۱ که توسط روسیه ساخته شده بود، برای ایران به فضا پرتاب شده بود. ماموریت ماهواره سینا ۱ برای سنجش از دور، دریافت، ذخیره و ارسال داده‌های مخابراتی است که بخش سنجش از دور در موارد کشاورزی، تشخیص پوشش زمین از نظر گیاهی، تغییرات ژئولوژیک مانند سیل و آتشفشان و غیره بود. همچنین تبادل اطلاعات میان کاربران زمینی و ارایه سرویس‌های پست الکترونیک و انتقال فایل نیز از جمله کاربردهای محموله مخابراتی سینا به شمار می‌رفت.

در دولت هشتم برای صرفه جویی در هزینه‌ها، پرتاب و ارسال ماهواره‌های ایرانی به کشورهای دیگری همانند ایتالیا، چین و تایلند سپرده شد. بنابراین در ساعت ۱۰و ۵۲ دقیقه صبح پنجم آبان ماه سال ۱۳۸۴خورشیدی و بعد از ۲۸سال تلاش برای ارسال یک ماهواره با مالکیت ایرانی به فضا بالاخره ماهواره سینا، ایران را فضایی کرد. با ورود سینا به فضا بود که ایران به عنوان چهل و سومین کشور صاحب ماهواره در جهان شناخته شد.

وقتی چشمان ایرانی زمین را رصد می‌کند

۲۵ خرداد ماه سال ۹۰ نخستین ماهواره تصویربرداری ایران که تمامی مراحل طراحی، ساخت، تجمیع، تست و آماده سازی برای پرتاب آن در داخل کشور انجام شده بود، در مدار زمین قرار گرفت. مأموریت ماهواره رصد برقراری ارتباط با ایستگاههای زمینی، دریافت فرامین از ایستگاه های زمینی، تصویربرداری از زمین و ارسال تصاویر به همراه اطلاعات تله متری به ایستگاه‌های زمینی تعریف شد. «رصد» دومین ماهواره ایرانی بود که توسط موشکی ایرانی به فضا فرستاده شد و پس از سه هفته به عمر خود پایان داد و در ۱۵ تیرماه‌‌‌ همان سال به جو زمین بازگشت.

نخستین تصاویر ماهواره‌های ایرانی از زمین

با پرتاب ماهواره نوید به فضا بود که ایرانیان توانستند برای نخستین بار خود تصاویری از زمین را گرفته و در این تجربه جهانی شریک شوند. نوید سومین ماهواره ایرانی بود که تجربه سفر به فضا را سوار بر موشک‌های فضایی سفیر تجربه می‌کرد. پرتاب این ماهواره در نخستین ساعات ۱۴ بهمن سال ۹۰ مصادف با روز فناوری فضایی صورت گرفت. ماهواره نوید یک ماهواره سنجش از دور‌ بود. به این مفهوم که ماهواره مجهز به حسگرهایی است که از زمین در طول موج مشخصی تصویر تهیه می‌کند. روش تصویربرداری این ماهواره به شکل جاروبی است. یعنی ماهواره ضمن حرکت، از منطقه زیر پای خود عکس‌های ممتدی می‌گیرد که همزمان به زمین مخابره می‌شود. تصاویر ماهواره نوید نخستین تصاویر ماهواره‌ای ایران از مدار زمین بود.

ماهواره نوید علم و صنعت در ساعت سه و نیم بامداد (به وقت محلی) روز جمعه، ۱۴ بهمن ۱۳۹۰ از پایگاه فضایی سمنان به فضا پرتاب شد. ارتباط ماهواره با ایستگاه زمینی از طریق سه فرستنده و گیرنده در باندهای وی‌اچ‌اف و یواچ‌اف برقرار است و تامین انرژی آن نیز توسط صفحات خورشیدی نصب شده بر بدنه جانبی سازه ماهواره در کنار باتری و بهره‌گیری از تنظیم‌کننده‌ها و مبدل‌های ولتاژ صورت می‌گیرد. با توجه به مدار این ماهواره، می‌توان انتظار داشت که هر ۹۰ دقیقه یکبار زمین را دور بزند.

ماهواره بر‌ها

کاوشگر یک اولین پرتابه (موشک) فضایی ماهواره بر ایرانی است که ماموریت حمل ماهواره به فضا را برعهده دارد و در پانزدهم بهمن هشتاد و شش پرتاب شد. کاوشگر یک نمونه اولیه ماهواره بر سفیر است و با ساخت و پرتاب آن، ایران یازدهمین کشوری است که توانمندی ساخت ارسال کننده‌های ماهواره به فضا را پیدا کرد.

کاوشگر یک، پرتابه‌ای دو مرحله‌ای است که در مرحله نخست موشک یکصد ثانیه پس از پرتاب از آن جدا شد و با چتر نجات به زمین فرود آمده و مرحله دوم آن تا ارتفاع دویست کیلومتری بالا رفته، پس از گردآوری و ذخیره داده‌های هوا‌شناسی و امواج الکترومغناطیسی در مسیر خود، با چتر نجات بر زمین فرود آمد.

پرتاب کاوشگر یک، مرحله‌ای از اقداماتی است که جهت انجام آزمایش‌های محیطی در شرایط کارکرد ماهواره امید انجام شد تا از این طریق مشخص شود که بخش حمل ماهواره به فضا، کار خود را به درستی انجام می‌دهد. هدف از پرتاب کاوشگر یک آزمایش کردن کارکرد مطلوب آن در حمل ماهواره و وضعیت زیر سیستم‌های ماهواره در شتاب بالا، شرایط دما و خلا بود.

تلاش برای استقرار ماهواره های ایرانی در فضا

در دی ماه ۱۳۸۸ پس از آنکه روند حذف شبکه‌های تلویزیونی ایرانی از ماهواره‌های غربی در فضا توسط سازمان نظارت بر رسانه‌های بریتانیا (آفکام) با اتکا‌ بر یک حکم دادگاه آغاز شد، هاتبرد، اینتل ست، نایل ست، یوتسل ست، گلف ست، و گالکسی کم کم ارائه خدمات به شبکه‌های ماهواره‌ای ایران را قطع کردند.

بنابراین، شبکه العالم که برای مخاطب عرب زبان طراحی شده، ظاهراً تنها ‌روی ماهواره ‌هاتبرد قابل دسترسی است و برخی دیگر از شبکه‌ها ‌نیز ‌موردی ‌روی عرب ست و برخی از ماهواره‌های نامبرده باقی مانده‌اند که طبیعتاً احتمال حذف این ماهواره نیز وجود دارد. هرچند این تحلیل هم دور از انتظار نیست که احتمال دارد کشورهای غربی درصدد برآمده‌ باشند در اقدامی حساب شده، شبکه‌های ایران را ‌روی یک فرکانس محدود کرده و در‌‌‌ همان محدوده فرکانسی ایران، به تمامی شبکه‌های ضدایرانی فرکانس داده شود و عملاً کیفیت پخش شبکه‌های ایرانی به ویژه در بحث پارازیت را به شبکه‌های ماهواره‌ای ضدایرانی پیوند بزنند.

به این ترتیب بود که تلاش برای پرتاب ماهواره‌های ایرانی که شبکه‌های تلویزیونی را تحت پوشش خود قرار بدهند، در دستور کار قرار گرفت. هرچند برآوردهای اولیه حاکی از آن بود که این پروسه احتمالاً تا سال ۹۶ به طول خواهد انجامید، اما با شدید‌تر شدن رقابت میان کشورهای غربی و ایران در این زمینه محققان ایرانی تلاش خود را افزایش دادند و خبرهای رسیده حاکی از آن است که ایران احتمالاً بسیار زود‌تر از زمان پیش بینی شده خواهد توانست این ماهواره‌ها را در مدار زمین مستقر کند. ماهواره‌هایی که قرار است پیام جمهوری اسلامی را به جهانیان مخابره کنند بی‌آنکه نیاز باشد از یک کشور غربی در این زمینه کمک گرفته شود.