به گزارش سراج24؛ فشار اقتصادی آمریکا بر تجارت خارجی ایران، واقعیتی انکارناپذیر است؛ اما شاید شرایط فعالیت اقتصادی پیچیده شده ولی با این حال، افزایش هزینه تجارت را نباید با از بین رفتن ظرفیت‌های تجاری کشور یکسان دانست. اقتصاد ایران، با برخورداری از موقعیت جغرافیایی ویژه، مرزهای گسترده، بازار داخلی قابل توجه و پیوندهای اقتصادی با کشورهای منطقه، همچنان از فرصت‌هایی برخوردار است که می‌تواند بخشی از فشارهای خارجی را مدیریت کند.
فشار هست، بن‌بست نیست
واقعیت این است که تجارت خارجی ایران به یک مسیر، یک بازار یا یک شریک اقتصادی محدود نیست. همسایگی با ۱۵ کشور، دسترسی به آب‌های نیلگون خلیج همیشه فارس، دریای عمان و دریای خزر و قرار گرفتن در مسیر ارتباطی شرق به غرب و شمال به جنوب، مجموعه‌ای از مزیت‌های اقتصادی ایجاد کرده است که در صورت بهره‌برداری هدفمند، می‌تواند به تقویت جایگاه تجاری کشور کمک کند.
البته این ظرفیت‌ها به معنای بی‌اثر بودن تحریم‌ها یا امکان بی‌دردسر ادامه مبادلات اقتصادی نیست. مسئله اصلی، یافتن راهکارهایی برای کاهش آسیب‌پذیری تجارت، متنوع‌سازی شرکای اقتصادی و استفاده مؤثرتر از فرصت‌های منطقه‌ای است. به بیان دیگر، اقتصاد ایران برای عبور از شرایط دشوار بیش از هر چیز به بازآرایی هوشمندانه شبکه تجارت خارجی خود نیاز دارد.
همسایگان؛ بازارهای نزدیک، فرصت‌های بزرگ
یکی از مهم‌ترین ظرفیت‌های تجارت خارجی ایران، پیوندهای اقتصادی با کشورهای همسایه است. عراق، ترکیه، پاکستان، افغانستان، آذربایجان، ارمنستان، کشورهای آسیای مرکزی و حوزه خلیج فارس، هرکدام از نظر بازار مصرف، نیازهای تولیدی، انرژی، مواد اولیه، محصولات کشاورزی و خدمات فنی و مهندسی، زمینه‌هایی برای همکاری با ایران دارند.
مزیت تجارت با همسایگان تنها به فاصله جغرافیایی محدود نمی‌شود. نزدیکی بازارها، کاهش نسبی زمان حمل‌ونقل، امکان توسعه تجارت مرزی و وجود نیازهای متقابل اقتصادی، می‌تواند هزینه مبادلات را در مقایسه با برخی مسیرهای دوردست کاهش دهد. از سوی دیگر، استمرار این روابط می‌تواند زمینه شکل‌گیری همکاری‌های بلندمدت در حوزه تولید، سرمایه‌گذاری و زیرساخت را فراهم کند.
در این میان، عراق به دلیل پیوندهای گسترده اقتصادی با ایران، ترکیه به واسطه ظرفیت‌های صنعتی و تجاری، و کشورهای آسیای مرکزی به دلیل نیازهای زیرساختی و موقعیت ارتباطی خود، از اهمیت قابل توجهی برخوردارند. با این حال، توسعه تجارت منطقه‌ای نیازمند شناخت دقیق مقررات، شرایط بازار و ملاحظات اقتصادی هر کشور است.
نکته مهم آن است که منافع اقتصادی مشترک، اگر با توافق‌های اجرایی و همکاری‌های پایدار همراه شود، می‌تواند به عاملی برای حفظ مناسبات تجاری تبدیل شود. بنابراین، دیپلماسی اقتصادی ایران باید از سطح رایزنی‌های سیاسی فراتر برود و بر ایجاد پیوندهای واقعی میان تولیدکنندگان، تجار و شرکت‌های اقتصادی کشورهای منطقه تمرکز کند.
چین، روسیه و ترکیه؛ سه مسیر مکمل
در کنار کشورهای همسایه، چین، روسیه و ترکیه نیز می‌توانند در بازآرایی تجارت خارجی ایران نقش مهمی ایفا کنند؛ البته هرکدام با ظرفیت‌ها و محدودیت‌های متفاوت، اما اثربخش در زنجیره اقتصادی و روابط تجاری فی مابین.
چین به‌عنوان یکی از شرکای مهم تجاری ایران، در تأمین کالاهای واسطه‌ای، تجهیزات صنعتی، ماشین‌آلات و محصولات مورد نیاز بخش تولید جایگاه قابل توجهی دارد. توسعه ارتباطات تجاری با این کشور و بهره‌گیری از ظرفیت مسیرهای ارتباطی آسیای مرکزی می‌تواند به متنوع‌تر شدن شبکه تأمین کالا کمک کند.
روسیه نیز با برخورداری از ظرفیت‌های کشاورزی، صنعتی، معدنی و حمل‌ونقلی، فرصت‌هایی برای گسترش همکاری اقتصادی با ایران دارد. تجارت غلات، نهاده‌های دامی، محصولات غذایی و مواد اولیه، در کنار توسعه همکاری‌های بندری و حمل‌ونقل دریایی در خزر، از زمینه‌های مهم این مناسبات به شمار می‌روند.
ترکیه نیز به دلیل موقعیت جغرافیایی و برخورداری از زیرساخت‌های تجاری و صنعتی، جایگاه ویژه‌ای در روابط اقتصادی ایران دارد. این کشور علاوه بر آنکه بازاری مهم برای مبادلات دوجانبه است، می‌تواند در اتصال ایران به برخی بازارهای اروپایی و منطقه‌ای نیز نقش‌آفرینی کند.
با این حال، راهبرد تجاری موفق نباید به جایگزینی یک وابستگی با وابستگی دیگر منجر شود. اتکای بیش از اندازه به هر شریک اقتصادی، حتی اگر در مقطعی مزیت‌هایی داشته باشد، می‌تواند در شرایط جدید به نقطه آسیب‌پذیری تبدیل شود. آنچه اهمیت دارد، ایجاد شبکه‌ای متنوع و متوازن از شرکای تجاری است.
جغرافیا؛ مزیتی فراتر از مرزها
موقعیت جغرافیایی ایران یکی از مهم‌ترین دارایی‌های اقتصادی کشور است؛ دارایی‌ای که هنوز ظرفیت‌های آن به‌طور کامل فعال نشده است. قرار گرفتن در مجاورت خلیج فارس، دریای عمان و دریای خزر و دسترسی به مسیرهای ارتباطی قفقاز، آسیای مرکزی و غرب آسیا، امکان ایفای نقش مؤثرتر ایران در تجارت و ترانزیت منطقه‌ای را فراهم می‌کند.
کریدورهای حمل‌ونقل شمال ـ جنوب و شرق ـ غرب می‌توانند ایران را به حلقه ارتباطی میان بازارهای مختلف تبدیل کنند. توسعه مسیرهای ریلی، ارتقای ظرفیت بنادر جنوبی، استفاده بیشتر از بنادر شمالی و بهبود ارتباطات جاده‌ای با کشورهای همسایه، از جمله اقداماتی است که می‌تواند درآمدهای ترانزیتی کشور را افزایش دهد.
با این حال، موقعیت جغرافیایی به‌تنهایی درآمد اقتصادی ایجاد نمی‌کند. زمانی می‌توان از مزیت ترانزیتی ایران بهره برد که زیرساخت‌های لازم تکمیل شده باشند، تشریفات گمرکی سرعت و شفافیت بیشتری پیدا کنند، زمان توقف کالا در مرزها کاهش یابد و هماهنگی لازم میان بخش‌های مختلف حمل‌ونقل برقرار شود.
بخش خصوصی؛ موتور محرک تاب‌آوری تجاری
در شرایطی که محدودیت‌های خارجی هزینه فعالیت‌های تجاری را افزایش داده‌اند، نقش بخش خصوصی در حفظ جریان مبادلات اقتصادی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. تجار، تولیدکنندگان، صادرکنندگان و شرکت‌های حمل‌ونقل، به دلیل ارتباط مستقیم با بازارها و شناخت عملیاتی از فرصت‌ها و محدودیت‌ها، می‌توانند در شناسایی مسیرهای تازه و متنوع‌سازی منابع تأمین و بازارهای صادراتی نقش تعیین‌کننده‌ای داشته باشند.
تجربه سال‌های گذشته نشان داده است که تمرکز بیش از اندازه بر یک بازار صادراتی، یک مبدأ وارداتی یا یک مسیر حمل‌ونقل، آسیب‌پذیری تجارت را افزایش می‌دهد. از همین رو، توسعه بازارهای جدید، گسترش ارتباط با تأمین‌کنندگان متنوع و استفاده از ظرفیت شرکت‌های خصوصی باید در مرکز سیاست‌گذاری تجاری قرار گیرد.
در این میان، مسئولیت دولت نیز صرفاً به حمایت‌های مقطعی محدود نمی‌شود. ثبات مقررات، کاهش بخشنامه‌های متغیر، تسهیل فرآیندهای گمرکی، توسعه زیرساخت‌های مرزی و ایجاد سازوکارهای شفاف و قانونی برای مبادلات مالی، از جمله پیش‌نیازهای تقویت فعالیت بخش خصوصی است.
اقتصاد تاب‌آور اقتصادی نیست که صرفاً بر منابع و امکانات دولتی تکیه کند؛ بلکه اقتصادی است که ظرفیت بنگاه‌ها، شبکه‌های تجاری و توان تولیدکنندگان آن به‌درستی فعال شده باشد.
در نهایت، فشارهای خارجی اگرچه مسیر تجارت ایران را دشوار کرده‌اند، اما همه فرصت‌های اقتصادی کشور را از میان نبرده‌اند. همسایگان، شرکای تجاری، موقعیت ترانزیتی و ظرفیت بخش خصوصی همچنان امکان‌هایی هستند که می‌توانند در بازتعریف نقشه تجارت خارجی ایران نقش داشته باشند.
آنچه در این میان اهمیت دارد، تبدیل ظرفیت‌های موجود به برنامه‌های اجرایی و منسجم است. توسعه دیپلماسی اقتصادی، تکمیل زیرساخت‌های حمل‌ونقل، تسهیل تجارت مرزی و حمایت از فعالیت شفاف بخش خصوصی باید در یک چارچوب هماهنگ دنبال شوند.
تجارت ایران برای عبور از شرایط دشوار، نه به انکار محدودیت‌ها نیاز دارد و نه به خوش‌بینی صرف؛ بلکه به واقع‌بینی اقتصادی، تنوع‌بخشی به شرکای تجاری و استفاده هوشمندانه از مزیت‌های منطقه‌ای نیازمند است. مسیر آینده تجارت کشور از جایی می‌گذرد که ظرفیت‌های جغرافیایی و اقتصادی ایران به فرصت‌های واقعی برای تولید، صادرات و همکاری منطقه‌ای تبدیل شوند.
نویسنده: حسین شاملو
