جهان بدون فرمانروای مطلق؛

جنگ ایران و معادلات تازه نظم جهانی

برنامه‌ریزی برای نشست سه‌جانبه دونالد ترامپ، پوتین و شی جین‌پینگ در چین، در شرایطی که جنگ ایران به یکی از مهم‌ترین تحولات سیاسی و امنیتی جهان تبدیل شده، بار دیگر توجه تحلیلگران را به مقایسه این رویداد با کنفرانس تهران در سال ۱۹۴۳ جلب کرده است.

به گزارش سراج24؛ علی حسن حیدری کارشناس و تحلیلگر مسائل سیاسی نوشت: برنامه‌ریزی برای نشست سه‌جانبه دونالد ترامپ، پوتین و شی جین‌پینگ در چین، در شرایطی که جنگ ایران به یکی از مهم‌ترین تحولات سیاسی و امنیتی جهان تبدیل شده، بار دیگر توجه تحلیلگران را به مقایسه این رویداد با کنفرانس تهران در سال ۱۹۴۳ جلب کرده است. در نگاه نخست، گردهمایی رهبران سه قدرت بزرگ جهان در چین، یادآور نشستی است که بیش از هشت دهه پیش، روزولت، چرچیل و استالین را برای تعیین سرنوشت جنگ جهانی دوم و بررسی ترتیبات پس از آن در تهران گرد هم آورد. اما اهمیت نشست امروز، بیش از آنکه در تکرار یک رویداد تاریخی باشد، در تفاوت معنادار دو مقطع تاریخی و جایگاهی است که جنگ ایران در معادلات جدید قدرت ایجاد کرده است. اگر کنفرانس تهران در بستر پیروزی قریب‌الوقوع متفقین و شکل‌گیری نظم پس از جنگ برگزار شد، نشست چین در شرایطی مطرح است که نظم موجود با بحران مواجه شده و قدرت‌های بزرگ برای مدیریت تحولات جهانی، بیش از گذشته به محاسبه توان و اراده بازیگران مستقل نیاز دارند.

در سال ۱۹۴۳، سه قدرت اصلی متفقین درباره هماهنگی نظامی برای شکست آلمان نازی و ترتیبات آینده جهان گفت‌وگو می‌کردند. آن نشست بخشی از روندی بود که بعدها به شکل‌گیری نظم پس از جنگ و رقابت دوقطبی آمریکا و شوروی انجامید. اما امروز، آمریکا، چین و روسیه در موقعیتی متفاوت قرار دارند. آمریکا همچنان از برتری نظامی و اقتصادی گسترده‌ای برخوردار است، چین به قدرتی بزرگ در عرصه اقتصاد، تجارت و فناوری تبدیل شده و روسیه نیز با وجود محدودیت‌های اقتصادی، یکی از بازیگران اصلی نظامی و امنیتی جهان باقی مانده است. تفاوت مهم اینجاست که هیچ‌یک از این قدرت‌ها نمی‌تواند بدون درنظرگرفتن منافع و ظرفیت‌های دیگران، همه معادلات بین‌المللی را مطابق اراده خود شکل دهد. به همین دلیل، نشست چین را باید نه تکرار کنفرانس تهران، بلکه نشانه‌ای از دشوارترشدن مدیریت یک‌جانبه جهان دانست.

در این میان، جنگ ایران یکی از مهم‌ترین عواملی است که به نشست احتمالی سه قدرت معنای راهبردی می‌بخشد. این جنگ صرفاً یک رویارویی نظامی میان ایران و آمریکا نیست؛ بلکه آزمونی برای سنجش حدود قدرت واشنگتن و میزان توانایی آن در تحمیل اراده سیاسی خود به دیگر بازیگران است. ایران با وجود تفاوت قابل‌توجه در امکانات نظامی و اقتصادی با آمریکا، با اتکا به موقعیت ژئوپلیتیکی، ظرفیت‌های دفاعی و موشکی و اهمیت خود در امنیت خلیج فارس و مسیرهای انتقال انرژی، تلاش کرده است معادله جنگ را از یک تقابل متعارف خارج کند. پیام اصلی این قدرت‌نمایی آن است که برتری نظامی لزوماً به معنای پیروزی سیاسی نیست و حتی قدرتی با توانایی‌های گسترده نیز برای دستیابی به اهداف خود باید هزینه‌ها، محدودیت‌ها و اراده طرف مقابل را محاسبه کند.

اهمیت جنگ ایران دقیقاً در همین نقطه آشکار می‌شود: ایران توانسته است خود را از جایگاه موضوع سیاست و محاسبات قدرت‌های بزرگ، به بازیگری تبدیل کند که بخشی از محاسبات آن‌ها به میزان زیادی تحت تأثیر رفتار و تصمیماتش قرار می‌گیرد. اگر پرونده ایران در نشست رهبران آمریکا، چین و روسیه مطرح باشد، این موضوع را باید در چارچوب پیامدهای فرامنطقه‌ای جنگ ارزیابی کرد؛ از امنیت انرژی و آینده خاورمیانه گرفته تا اعتبار سیاست خارجی آمریکا و موازنه قدرت در نظام بین‌الملل. البته این مسئله به معنای اتحاد چین و روسیه با ایران یا توافق آن‌ها بر سر همه مواضع تهران نیست؛ بلکه نشان می‌دهد ایران به متغیری تبدیل شده که نادیده‌گرفتن آن برای قدرت‌های بزرگ دشوار است.

از این منظر، طرح ایران به‌عنوان «قدرت چهارم جهان» دیگر صرفاً یک تعبیر نمادین نیست، بلکه می‌تواند به‌عنوان چشم‌اندازی درباره جایگاه احتمالی ایران در نظم در حال شکل‌گیری مطرح شود. منظور از این تعبیر، ادعای برابری کنونی ایران با سه قدرت بزرگ در همه مؤلفه‌های اقتصادی، فناوری و نظامی نیست؛ بلکه اشاره به ظرفیت شکل‌گیری یک قطب مستقل قدرت است که بتواند بر تصمیمات و معادلات بین‌المللی اثر بگذارد. جنگ با آمریکا، در صورت تبدیل‌شدن به دستاوردی پایدار در عرصه سیاسی و راهبردی، می‌تواند یکی از نقاط عطف این مسیر باشد. البته تحقق چنین جایگاهی تنها با قدرت نظامی امکان‌پذیر نیست و به اقتصاد قدرتمند، توسعه فناوری، ظرفیت علمی و صنعتی و دیپلماسی فعال نیز نیاز دارد.

در این معادله، چین و روسیه هرکدام از زاویه منافع خود به تحولات ایران نگاه می‌کنند. پکن به ثبات تجارت جهانی و امنیت انرژی اهمیت می‌دهد و مسکو تحولات را در چارچوب رقابت خود با غرب و تلاش برای تثبیت موقعیت بین‌المللی‌اش ارزیابی می‌کند. هر دو کشور ممکن است در محدودکردن یک‌جانبه‌گرایی آمریکا با ایران منافع مشترکی داشته باشند، اما این هم‌پوشانی الزاماً به معنای اتحاد راهبردی نیست. فرصت ایران در این شرایط، بهره‌گیری از موازنه میان قدرت‌ها و تقویت روابط خارجی، بدون وابستگی به هیچ‌یک از آن‌هاست.

بنابراین، تفاوت بنیادی کنفرانس تهران ۱۹۴۳ با نشست احتمالی چین در این است؛ که در آن زمان، سه قدرت پیروز جنگ درباره ساختار جهانی پس از شکست دشمن مشترک خود مذاکره می‌کردند؛ اما امروز سه قدرت بزرگ در جهانی گرد هم می‌آیند که نتیجه رقابت‌ها و بحران‌های آن هنوز مشخص نیست و بازیگران مستقلی مانند ایران نیز در شکل‌دادن به این نتیجه نقش دارند. اگر کنفرانس تهران بخشی از مسیر شکل‌گیری نظم دوقطبی بود، نشست چین می‌تواند نمادی از تلاش قدرت‌های بزرگ برای مواجهه با نظمی باشد که دیگر به‌سادگی در چارچوب اراده یک قدرت قابل تعریف نیست.

در نهایت، مسئله اصلی فقط نتیجه نشست چین یا سرنوشت جنگ ایران نیست؛ بلکه جایگاهی است که ایران می‌تواند در تحولات پیش‌رو برای خود تثبیت کند. جنگ نشان داده است که قدرت نظامی برتر، به‌تنهایی تضمین‌کننده فرمانروایی سیاسی نیست. اکنون فرصت جمهوری اسلامی ایران آن است که قدرت‌نمایی در برابر آمریکا را به ظرفیت اقتصادی، فناوری، سیاسی و دیپلماتیک تبدیل کند؛ و از موقعیت یک قدرت اثرگذار منطقه‌ای به سمت جایگاه یک قطب مستقل در نظام بین‌الملل حرکت کند. شاید مهم‌ترین تفاوت جهان امروز با جهان سال ۱۹۴۳ همین باشد: آن روز سه قدرت درباره آینده جهان تصمیم می‌گرفتند؛ امروز حتی سه قدرت بزرگ نیز برای تصمیم‌گیری درباره آینده، ناگزیرند واقعیت بازیگرانی چون ایران را به عنوان قدرت نوظهور در محاسبات خود وارد کنند.  باید توجه داشت که جهان در حال حرکت به‌سوی نظمی است که در آن قدرت‌های بزرگ همچنان تعیین‌کننده‌اند، اما هیچ‌کدام فرمانروای مطلق نیستند.

اخبار مرتبط

بازخوانی سناریوی بی‌ثبات‌سازی داخلی ایران

وقتی دوگانه‌سازی جای مسئولیت‌پذیری را می‌گیرد

چرا از نگاه راهبردی آمریکا، توقف درگیری لزوماً به معنای پایان تقابل نیست؟