نظرات ائمه اطهار و اندیشمندان جهان اسلام پیرامون وحدت اسلامی

در این مورد در متن منابع اصیل اسلامی بویژه در قرآن، واژه هایی چون«امت» و «امت واحده» به کار رفته است و در فقه و حقوق بین الملل اسلامی تحت عنون« دارالاسلام» و در اخلاق و اعتقادات اسلامی با عناوینی چون«الفت اسلامی» ، «اخوت اسلامی»، «برادری دینی» ، «همبستگی دینی» ، «تقارن اسلامی» و در زبان اندیشمندان و مصلحین مسلمان نیز به نامهایی چون «وحدت اسلامی» ، «اتحاد اسلامی»، «امت محمدیه»، «وحدت مسلمین» و اخیراً به زبان اصطلاحات سیاسی روز، در قالبهایی چون «بلوک اسلامی»، «جبهه یا کنگره اسلامی» و «انترناسیونالیسم اسلامی» و خلاصه در زبان غربیان « پان اسلامیسم» آمده و مطرح شده است.

اما در این گزارش کوتاه سعی شده بر محور احادیث ائمه هدی و نظرات اندیشمندان اسلامی موضوع وحدت میان مذاهب اسلامی تبیین شود

_انس و الفت:

قال الباقر (علیه‌السلام):... یا معشر المؤمنین تألفوا و تعاطفوا

امام محمدباقر (علیه‌السلام) فرمود: هان ای گروه مؤمنان، مأنوس و متحد باشید و به هم مهربانی کنید.(1)

- خدا، پیامبر، قرآن:

قال الامام علی (علیه‌السلام): «فی ذم أهل الرأی»... و إلههم واحد و نبییهم واحد و کتابهم واحد أفأمرهم الله سبحانه بالإختلاف فأطاعوه أم نهاهم عنه فعصوه؟

امام علی (علیه‌السلام) فرمود:خدا یکی، پیامبر یکی و کتاب یکی است. آیا آنها را خداوند به اختلاف و دو دستگی فرمان داده و او را اطاعت می‌کنند؟ یا آنها را از اختلاف نهی کرده و فرمانش را سرپیچی می‌کنند؟(2)

_ اهل‌بیت (علیه‌السلام):

قالت فاطمة الزهراء (علیها السلام):.... و طاعتنا نظاما للملة و امامتنا لما للفرقة و الجهاد عزالسلام

فاطمه الزهرا (علیها السلام) فرمود:پیروی از ما «اهل‌بیت» نظام امت، و رهبری ما عامل وحدت، و جهاد مایه عزت و سربلندی اسلام است.(3)

- رهبری و وحدت:

قال الإمام علی (علیه‌السلام):و مکان القیم بالامر مکان النظام من الخرز یجمعه و یضمه فإذا انقطع انظام تفرق الخرز و ذهب ثم لم یجتمع بحذافیره أبدا.

امام علی (علیه‌السلام) فرمود:جایگاه رهبر و سرپرست در اجتماع، جایگاه رشته‌ای است که دانه‌ها را به هم پیونده داده و جمع می‌کند، و آنگاه که آن رشته بگسلد، دانه‌ها پراکنده گشته و هرگز تمام آنها جمع نخواهند شد.(4)

- عوامل وحدت:

قال النبی (صلی الله و علیه و آله والسم):المؤمنون إخوة تتکافؤ دماؤهم و هم ید علی من سواهم

نبی‌اکرم (صلی الله و علیه و آله والسلم) فرمود:مؤمنان با هم بردارند و خونشان برابر است و در برابر دشمن متحد و یکپارچه‌اند.(5)

- برادری اسلامی:

قال رسول‌الله (صلی الله و علیه و آله و السلم):ألمسلمون إخوة لافضل لأحد علی أحد إلا بالتقوی.

پیامبر اکرم (صلی‌ الله و علیه و آله والسلم) فرمود:مسلمانان با هم برادرند و هیچ‌کس بر دیگری برتری ندارد، جز به تقوی.(6)

- پیوند روحی:

قال الباقر(علیه‌السلام):إن الله عز و جل خلق المؤمنین من طینة الجنان و أجری فیهم من ریح روحه فلذالک المؤمن أخو المؤمن لأبیه و أمه فإذا اصاب روحا من تلک الأرواح فی بلد من البلدان حزن، حزنت هذه لأنها منها

امام محمد باقر (علیه‌السلام) فرمود: خداوند، مؤمنان را از خاک بهشت آفرید و از روح خود در آنان دمید، از این‌رو مؤمن با مؤمن، برادر پدر و مادری است پس هرگاه که به یکی از آنان در دیاری اندوهی برسد، دیگری هم در غم او اندوهگین می‌شود.(7)

- بنی آدم اعضای یکدیگرند:

قال الامام الصادق (علیه‌السلام): إنما المؤمن إخوة بنو أب و أم و إذا ضرب علی رجل مهم عرق سهر له الاخرون

امام صادق(علیه‌السلام) فرمود: مؤمنان، با یکدیگر برادرند، و همگی فرزندان یک پدر و مادر و چون رگ یکی از آنان زده شود «مصیبتی بر او وارد شود» دیگران در غم او خوابشان نبرد.(8)

- اختلاف عذاب الهی:

قال النبی (صلی الله و علیه و آله والسلم):الجماعة رحمة و الفرقه عذاب

پیامبر اکرم (صلی الله و علیه و آله و سلم) فرمود:جماعت «وحدت»، مایه رحمت و تفرقه موجب عذاب است.(9)

- ذلت، سرانجام اختلاف:

قال الامام علی (علیه‌السلام):... فانظروا ‌إلی ما صاروا الیه فی اخر أمورهم حین وقعت الفرقة و تشتت الألفة واختلفت الکلمة والأفئدة و تشعبوا مختفین و تفرقوا متحاربین قد خلع الله عنه لباس کرامته و سلبهم غضارة نعمته و بقی قصص أخبارهم فیکم عبرا للمعتبرین.

امام علی (علیه‌السلام) فرمود:پس بنگرید به آخر کارشان «قوم بنی‌اسرائیل» آن هنگام که بین آنها تفرقه افتاد، و مهربانی و الفت‌ها بهم خورد و سخن‌ها و دل‌ها مختلف و گروه گروه شدند و به جان هم افتادند و پراکنده گشتند وبا هم جنگیدند، پس خداوند، لباس عزت را از تن آنها برکند و فراوانی نعمتش را از آنها گرفت و آنچه باقی‌مانده، سرگذشت آنان است تا مایه عبرت، عبرت گیرندگان باشد شود.(10)

- اختلاف، موجب هلاکت:

قال النبی (صلی الله و علیه و‌ آله والسلم):لاتختلفوا، فإن من کان قبلکم اختلفوا فهلکوا

پیامبر اکرم (صلی الله و علیه و آله والسلم) فرمود:اختلاف نکنید، آنان که قبل از شما بودند اختلاف کردند و هلا کشدند.(11)

- اختلاف، گسستن از اسلام:

قال النبی (صلی الله و علیه و‌ آله والسلم):من فارق الجماعة شبرا خلع الله ربقة الإسلام من عنقه

پیامبر اکرم (صلی الله و علیه و آله والسلم) فرمود:هر کس یک وجب از جامعه «مسلمین» دور شود خداوند رشته مسلمانی را از گردن او باز کند(12)

- پیامدهای اختلاف:

قال النبی (صلی الله و علیه و‌ آله والسلم): ما اختلف أمة بعد نبیها الا ظهر أهل باطل‌ها علی اهل حق‌ها

پیامبر اکرم (صلی الله و علیه و آله والسلم) فرمود:هیچ امتی پس از پیامبرشان، اختلاف نکردند مگر آن که گروه باطل بر حق گرایان چیزه شدند.(13)

سیدقطب:مسلمانان به تعبیر قرآن "التی هی اقوم" باید ابتدا اساسی‌ترین عمل که ضروری‌ترین و فوری‌ترین آنهاست را در پیش گیرد، یعنی تحصیل جماعت که در قرآن به "اعتصام" تعبیر شده است. چون شرط نتیجه بخش بودن عمل، همگانی بودن آن است. تا تفرق و روش‌های مختلف در عمل، اثر آن را خنثی نکند.

امام موسی صدر:فشرده شدن صفوف مسلمین چیزی نیست که تنها پیامبر اکرم صلی الله و علیه و‌ آله و السلم آن را سفارش کرده باشد، بلکه ضرورت زندگی و عقل نیز آن را به ما توصیه می‌کن و موضوعی است که هستی و بقای ما به آن بستگی دارد. مقصود من از وحدت کلمه مسلمین آن نیست که آن را کورکورانه تکرار کنیم. بلکه منظورم آن است که وحدت ـ به تمام معنای کلمه ـ در تمامی تعقلات و اندیشه‌های ما جاگیرد و برنامه و اعمال و کوشش‌های ما گردد.

دکتر عمر فروخ:در مذاهب اسلامی، تمام اختلافات موجود به معاملات و وجوه مختلف عبادت مربوط می‌گردد اما در ارتباط با خدای تعالی و رسول او هیچ‌گونه اختلافی وجود ندارد.

علامه امینی:عقاید و آراء مذاهب مختل است و هرگز رشته اخوت را که قرآن کریم با جمله "انما المومنون اخوه" بدان تصریح کرده: پاره نمی‌کند هر چند کار مباحثه علمی و مجادله کلامی و مذهبی به اوج خود برسد. سیره سلف و در رأس آنها صحابه و تابعین نیز همین بوده است.

ما مؤلفان و نویسندگان در اقطار و اکتاف جهان اسلام، با همه اختلافاتی که در اصول و فروع با یکدیگر داریم، یک وجه مشترک داریم و آن ایمان به خدا و پیامبر خداست. در کالبد همه ما یک روح و یک عاطفه حکم‌فرماست و آن روح اسلام و کلمه اخلاص است.

شیخ محمدحسین کاشف الغطاء:بنی‌الاسلام علی دعامتین: کلمه التوحید و توحید الکلمه ... باید دانست که مقصود از تقریب بین مذاهب اسلامی از بین بردن اصل اختلاف میان آنها نیست بلکه تنها آرزو و مهم‌ترین هدف این است که این اختلاف موجب عداوت و دشمنی نگشته و دوری‌ها و مشاجره‌ها به برادری و نزدیکی تبدیل گردد.

شیخ محمد غزالی:دین امر به زدودن شقاق و نزاع می‌کند و به وحدت و همبستگی دعوت می‌نماید، چه این که خداوند می‌فرماید: "واعتصموا بحبل الله جمیعا ولاتفرقوا" و نیز می‌فرماید: "ولا تنازعوا فتغشلوا" اما سوگمندانه، ما رویاروی این نصوص و محکمات هستیم، با یکدیگر بنام دین می‌ستیزیم و هر یک به راهی می‌رویم و در آن تعصب می‌ورزیم و با دیگر برادران خود دشمنی می‌کنیم.

استاد شهید مرتضی مطهری:بدیهی است منظور علمای روشن‌فکر اسلامی از وحدت اسلامی، حصر مذاهب در یک و یا اخذ مشترکات مذاهب و طرد متفرقات آنها ـ که نه معقول و منطقی است و نه مطلوب و عملی ـ نیست، بلکه منظور این دانشمند بزرگ متشکل شدن مسلمین در یک صف، در برابر دشمنان مشترک است.

استاد احمد امین مصری:جای بسی تاسف است امتی که دارای یک خدا، یک پیامبر و یک کتاب است، افرادش در مسائل فرعی و جزیی به نزاع و افتراق برخیزند و در اقامه دلیل، دست به اسلحه بزنند.

آیت‌الله سیدمحمدباقر صدر:من تمام عمرم را در راه وحدت و برادری شیعه و سنی صرف کرده‌ام و از هر پیامی که موجب وحدت آنان گردد و هر عقیده‌ای که آنان را در آغوش گیرد، دفاع و حمایت کرده‌ام. من برادر و فرزند اهل تسنن هستم، همان اندازه که برادر و فرزند شیعه هستم.

محمد رشید رضا:یکی از بزرگ‌ترین گرفتاری‌های فرق اسلامی، دادن نسبت فسق به یکدیگر است با این که همگی قصد وصول به حق را دارند، بنا بر این هر کدام مجتهداند و مجتهد هر چند خطا کند، معذور است.

علامه سیدمحمدحسین طباطبایی:شیعیان صدر اسلام هرگز از صف اکثریت کنار نرفته و در پیشرفت امور عامه اسلامی، با عموم مسلمانان تشریک مساعی و بذل نصح می‌نمودند و هم‌اکنون نیز بر عموم مسلمانان لازم است که اتفاق خود را در اصول آیین مقدس اسلامی در نظر گرفته و از این همه فشار و ناراحتی که در طول این مدت از بیگانگان و عوامل خارجی کشیده‌اند، به خود آمده و تفرقه عملی را کنار گذاشته و در یک صف قرار گیرند.

سیدعبدالحسین شرف‌الدین:"فرقتهما السیاسه فلتجمعهما السیاسه" شیعه و سنی را روز نخست، سیاست از هم دور کرد و اکنون باید سیاست آنان را کنار یکدیگر بگذارد.

شیخ محمود شلتوت:آیین اسلام هیچ‌یک از پیروان خود را مجبور به پیروزی از مذهب معینی نکرده است. مذهب معینی نکرده است. مذهب جفری معروف به مذهب امامی اثناعشری، مذهبی است که شرعا پیروی از آن مانند پیروی از مذاهب اهل سنت جایز است. پس سزوار است که مسلمانان این حقیقت را دریابند و از تعصب ناروایی که نسبت به مذهب معینی دارند، دوری گزینند، زیرا دین خدا در گرو پیروی از مذهبی نبوده و در انحصار مذهب معینی نیست.

شیخ محمد عبده:تفرقه و ضعف مذاهب و دین، از دسایس بیگانگان است. بیگانگان کوشیده‌اند فرق مختلف اسلامی را با تفرقه‌اندازی ضعیف کنند و قلوب آنان را نسبت به یکدیگر آزرده سازند و آنان را از دستورات راستین اسلام دور کنند و بذر تشکیک را در میان مسلمانان بپاشند و رابطه مسلمان‌ها را با دین راستین کم کنند.

شهید آیت‌الله سیدمحمدتقی حکیم:بسیاری از اختلافات بین شیعه و سنی زاییده نسبت‌های دروغ و تبلیغات کاذبی است که حکومت‌های ظالم در گوشه‌های سیاه و تاریک از خود به جا گذاشته‌اند.

سیداحمد خمینی:دیرزمانی است که در جوامع اسلامی، وحدت مسلمین و اتحاد کشورهای اسلامی بر سر زبان‌هاست. اما در عمل گامی مثبت و تعیین کننده برداشته نمی‌شود. وقتی روح تفکر توحید و اوصول ارزشی که لازمه گرایش عمومی به وحدت است بر جوامع حاکم نباشد تلاش‌ها ثمری نخواهد داشت.

علامه شرف‌الدین:هرگاه مسلمانان هم دیگر را درک کنند، با هم الفت و وحدت پیدا می‌کنند.

علامه محمدتقی قمی:رفع اختلافات میان مسلمانان و ایجاد اتحاد به معنی تجدید عظمت اسلام است. ... اختلاف در غیر اصول‌دین ضرری به ایمان نمی‌رساند و هیچ‌کس را از دایره اسلام خارج نخواهد ساخت.

علامه محمد محمد مدنی:باید محققین قبل از ورود در زمینه تحقیق، لباس مذهبی و فرقه خود را کنار گذاشته تا بتوانند در میان گفته‌ها و آراء مختلف مذاهب اسلامی بدون هیچ‌گونه تعصبی بهترین آنها را با دلیل انتخاب کنند.

فرازی از سوگندنامه اخوان المسلمین:ایمان دارم که تمامی مسلمان‌ها به خاطر ایمان اسلامی مشترک بیش از یک ملت واحده نبوده و اسلام نیکی نمودن به همه را به پیروانش فرمان داده، پیمان می‌بندم در راه تقویت پیمان برادری میان مسلمین و محو اختلافات تلاش نمایم.

پی نوشت:

1_الکافی،‌ جلد 2، ص 345

2_نهج‌البلاغه، خطبه 18

3_کشف‌ الغمة، جلد 2، ص 109

4_نهج‌البلاغه، خطبه 146

5_کافی، جلد، ص 404

6_کنزالعمال، جلد 1، ص 149، نهج‌الفصاحه، حدیث 3112

7_الکافی، جلد 2، ص 166

8_الکافی، جلد 2، ص 165

9_نهج‌الفصاحه، حدیث 1332

10_نهج‌البلاغه، خطبه 192

11_کنزالعمال، حدث 894

12_کافی، جلد 1، ص 404، نهج‌الفصاحه، 2769

13_کنزالعمال، حدیث 92